తెలుగు పెద్ద పండుగ — మూడు రోజుల వేడుక — 8 అధ్యాయాలు
మకర సంక్రాంతి — సూర్యుడు మకర రాశిలోకి ప్రవేశించే పుణ్యదినం, తెలుగువారి అతిపెద్ద పండుగ. ఈ పేజీలో సంక్రాంతి అర్థం, ఉత్తరాయణ పుణ్యకాల మహత్యం, భోగి-సంక్రాంతి-కనుమ మూడు రోజుల వేడుకలు, భోగి మంటలు, గంగిరెద్దులు, హరిదాసు, ముగ్గులు, పూజా విధానం వరకు సంపూర్ణ వివరాలను అందిస్తున్నాం.
'సంక్రాంతి' అంటే సూర్యుడు ఒక రాశి నుండి మరో రాశిలోకి సంక్రమించడం (మారడం). సంవత్సరంలో 12 సంక్రాంతులు ఉన్నా, సూర్యుడు మకర రాశిలోకి ప్రవేశించే మకర సంక్రాంతి అత్యంత పవిత్రమైనది. ఇది సాధారణంగా జనవరి 14/15 తేదీల్లో వస్తుంది — సౌర పంచాంగం ఆధారంగా నిర్ణయమయ్యే అరుదైన పండుగ.
ఈ రోజు నుండి ఉత్తరాయణం ప్రారంభమవుతుంది — సూర్యుడు దక్షిణం నుండి ఉత్తర దిశగా ప్రయాణం మొదలుపెడతాడు, పగలు క్రమంగా పెరుగుతుంది. ఉత్తరాయణం దేవతలకు పగటి సమయం, అత్యంత శుభప్రదమైన కాలం.
సంక్రాంతి ముఖ్యంగా పంట పండుగ — రైతులు కొత్త ధాన్యం ఇంటికి చేరిన ఆనందంలో, సూర్యునికి, ప్రకృతికి, పశువులకు కృతజ్ఞత తెలిపే వేడుక. తెలుగు రాష్ట్రాల్లో దీనిని మూడు (కొన్నిచోట్ల నాలుగు) రోజులు ఘనంగా జరుపుకుంటారు.
మకర సంక్రాంతి నుండి ప్రారంభమయ్యే ఉత్తరాయణాన్ని 'దేవతల పగలు'గా పరిగణిస్తారు. ఈ కాలం దానధర్మాలకు, పుణ్యకార్యాలకు, ఆధ్యాత్మిక సాధనకు అత్యంత అనుకూలమైనది. ఈ సమయంలో చేసే దానం, తీర్థస్నానం, పూజలకు అనేక రెట్ల ఫలం లభిస్తుందని విశ్వాసం.
మహాభారతంలో భీష్మ పితామహుడు అంపశయ్యపై ఉండి కూడా, దక్షిణాయనంలో ప్రాణం వదలక, ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలం వచ్చేవరకు వేచి చూసి, ఆపై దేహత్యాగం చేశాడు — ఉత్తరాయణంలో మరణిస్తే ఉత్తమ గతి లభిస్తుందన్న విశ్వాసానికి ఇది నిదర్శనం. ఈ రోజు పితృదేవతలకు తర్పణం, తీర్థస్నానం (ముఖ్యంగా గంగా, గోదావరి, కృష్ణా నదుల్లో) విశేష ఫలప్రదం.
సంక్రాంతి వేడుకల్లో మొదటి రోజు భోగి. ఈ రోజు తెల్లవారుజామున భోగి మంటలు వేయడం ప్రధాన ఆచారం. పాత, పనికిరాని వస్తువులు, ఎండిన ఆకులు, కట్టెలతో మంటలు వేసి, దాని చుట్టూ చేరి చలి కాచుకుంటారు. ఇది పాతదనాన్ని, చెడును దహించి కొత్తదనాన్ని ఆహ్వానించడానికి ప్రతీక.
సాయంత్రం చిన్నపిల్లలకు 'భోగి పండ్లు' పోసే వేడుక జరుగుతుంది — రేగు పండ్లు (బదరీ ఫలాలు), చెరకు ముక్కలు, పూలు, చిల్లర నాణేలు, అక్షతలు కలిపి పిల్లల తలపై పోస్తారు. ఇది పిల్లలకు దిష్టి తొలగి, ఆరోగ్యం, శుభం కలగాలని చేసే ఆచారం. రేగుపండు శ్రీమన్నారాయణుని దృష్టికి ప్రతీకగా భావిస్తారు.
రెండవ రోజే అసలైన మకర సంక్రాంతి — 'పెద్ద పండుగ'. ఈ రోజు సూర్యుడు మకర రాశిలోకి ప్రవేశిస్తాడు. ఇంటిముందు పెద్ద పెద్ద రంగవల్లులు (ముగ్గులు) వేసి, మధ్యలో గొబ్బెమ్మలు (ఆవు పేడతో చేసిన ఉండలు) పెట్టి, పూలతో అలంకరిస్తారు.
కొత్త బట్టలు ధరించి, ఇంట్లో దేవుని పూజ చేసి, పితృదేవతలకు తర్పణం విడుస్తారు. కొత్త ధాన్యంతో వండిన పొంగలి (చక్కెర పొంగలి, పులగం), అరిసెలు, చక్కిలాలు, బొబ్బట్లు వంటి పిండివంటలు తయారుచేసి సూర్యునికి, దేవతలకు నైవేద్యం పెడతారు. పెద్దలను దర్శించి ఆశీర్వాదం తీసుకోవడం, దానధర్మాలు చేయడం ఈ రోజు విశేషం.
మూడవ రోజు కనుమ — ఇది ప్రధానంగా పశువుల పండుగ. వ్యవసాయంలో రైతుకు చేదోడుగా నిలిచే పశువుల పట్ల కృతజ్ఞత తెలిపే రోజు. ఎద్దులు, ఆవులు, గేదెలను శుభ్రంగా కడిగి, కొమ్ములకు రంగులు వేసి, పూలమాలలు, గజ్జెలతో అలంకరించి, ప్రత్యేక ఆహారం పెట్టి పూజిస్తారు.
'కనుమ నాడు కాకైనా కదలదు' అనే సామెత ప్రకారం, ఈ రోజు ప్రయాణాలు చేయరు; కుటుంబమంతా కలిసి ఉంటారు. మాంసాహారం వండే సంప్రదాయం కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఉంది. నాలుగవ రోజు 'ముక్కనుమ' గా కొన్నిచోట్ల జరుపుకుంటారు.
సంక్రాంతి తెలుగు సంస్కృతికి ప్రతిబింబం. ఈ పండుగ ప్రత్యేక శోభను తెచ్చే సంప్రదాయ దృశ్యాలు:
గంగిరెద్దులు: అందంగా అలంకరించిన ఎద్దును తీసుకుని, సన్నాయి-డోలు వాయిస్తూ ఇంటింటికీ తిరిగే గంగిరెద్దులవారు. యజమాని మాటలకు ఎద్దు తలూపడం, నమస్కరించడం పిల్లలను అలరిస్తుంది.
హరిదాసు: తలపై అక్షయపాత్ర పెట్టుకుని, 'హరిలో రంగ హరి' అని కీర్తనలు పాడుతూ, తంబురా మీటుతూ ఇంటింటికీ వచ్చే హరిదాసు సాక్షాత్తు శ్రీహరి స్వరూపంగా భావిస్తారు. అతనికి ధాన్యం, దక్షిణ ఇవ్వడం పుణ్యప్రదం.
ముగ్గులు (రంగవల్లులు): సంక్రాంతి నెల (ధనుర్మాసం/నెలగంట) అంతా ప్రతి ఇంటిముందు రంగురంగుల ముగ్గులు, గొబ్బెమ్మలు వేయడం తెలుగు మహిళల కళానైపుణ్యానికి నిదర్శనం. ఇవి లక్ష్మీదేవిని ఆహ్వానించే శుభసూచకాలు.
సంక్రాంతి పూజకు కావలసిన సామగ్రి:
విధానం: ఉదయాన్నే (వీలైతే నదీస్నానం) తలస్నానం చేసి, కొత్త బట్టలు ధరించాలి. ఇంటిముందు ముగ్గు వేసి, దేవుని పూజ, సూర్య నమస్కారాలు చేయాలి. పితృదేవతలకు నువ్వుల-నీటి తర్పణం విడవాలి. పొంగలి, పిండివంటలను దేవతలకు నైవేద్యం పెట్టి, పెద్దలను దర్శించి, దానధర్మాలు చేయాలి.
మకర సంక్రాంతి కృతజ్ఞత పండుగ — సూర్యునికి (వెలుగు, శక్తికి మూలం), ప్రకృతికి (పంట ఇచ్చిన భూమికి), పశువులకు (వ్యవసాయ సహాయకులకు), పితృదేవతలకు కృతజ్ఞత తెలిపే వేడుక. మనకు ఉపకారం చేసిన ప్రతిదానికీ ధన్యవాదాలు చెప్పడమే ఈ పండుగ ఆత్మ.
ఉత్తరాయణ ఆరంభం చీకటి నుండి వెలుగులోకి, నిరాశ నుండి ఆశలోకి ప్రయాణానికి ప్రతీక. భోగి మంటలు పాతదనాన్ని వదిలించి కొత్త జీవితాన్ని ఆహ్వానించమని బోధిస్తాయి. చెల్లాచెదురైన కుటుంబాలు ఈ పండుగకు ఒకచోట చేరడం — సంక్రాంతి బలపరిచే మరో గొప్ప విలువ. ఇది ఐక్యత, కృతజ్ఞత, పునరుత్తేజాల పండుగ.