శివనేరి కోట నుండి రాయగఢ్ రాజ్యాభిషేకం వరకు — అఫ్జల్ ఖాన్ ఘట్టం, గణిమీ కావా యుద్ధతంత్రం, అష్టప్రధాన మండలి, నౌకాదళం. 8 అధ్యాయాలు.
ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ 1630 ఫిబ్రవరి 19న శివనేరి కోటలో (నేటి మహారాష్ట్ర, పుణె జిల్లా) జన్మించారు. తండ్రి షాహాజీ భోంస్లే — బీజాపూర్ సుల్తానేట్లో సైన్యాధిపతి. తల్లి జిజాబాయి.
తల్లి జిజాబాయి శివాజీపై గాఢ ప్రభావం చూపారు. రామాయణ, మహాభారత కథలు, ధర్మం, న్యాయం గురించిన బోధనలతో ఆయనను పెంచారు. ఇవే తర్వాత ఆయన పాలనా విధానానికి పునాది అయ్యాయి.
గురువు దాదోజీ కొండదేవ్ ద్వారా యుద్ధవిద్య, పరిపాలన, గుర్రపు స్వారీ నేర్చుకున్నారు. చిన్నతనం నుండే సహచరులతో కలిసి కోటలు, కొండ ప్రాంతాలు తిరిగేవారు.
16 ఏళ్ళ వయసులోనే (1645–46) శివాజీ తోర్ణ కోటను స్వాధీనం చేసుకుని స్వరాజ్య స్థాపనకు నాంది పలికారు.
తర్వాత రాయగఢ్, కొండాణా (సింహగఢ్), పురందర్ వంటి కోటలను ఒక్కొక్కటిగా జయించారు. ఆయన లక్ష్యం — 'హిందవీ స్వరాజ్య' — స్వంత ప్రజల స్వంత పాలన.
సైన్యంలో కుల భేదం లేకుండా ప్రతిభ ఆధారంగా నియామకాలు చేశారు. మరాఠా, ముస్లిం సైనికులు కూడా ఆయన సైన్యంలో ఉండేవారు.
బీజాపూర్ సుల్తాన్ శివాజీని అంతమొందించడానికి అఫ్జల్ ఖాన్ను భారీ సైన్యంతో పంపాడు.
1659 నవంబరు 10న ప్రతాపగఢ్ కోట దిగువన ఇద్దరూ కలవడానికి ఒప్పందం జరిగింది. కలిసినప్పుడు అఫ్జల్ ఖాన్ శివాజీని కౌగిలించుకుంటూ కత్తితో పొడవడానికి ప్రయత్నించాడు.
ముందుగానే జాగ్రత్తపడిన శివాజీ లోపల కవచం ధరించి, చేతికి 'వాఘ్ నఖ్' (పులిగోళ్ళు) తొడుక్కుని ఉన్నారు. వాటితో అఫ్జల్ ఖాన్ను సంహరించారు. ఇది శివాజీ యుద్ధ చాతుర్యానికి ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ.
శివాజీ ప్రవేశపెట్టిన 'గణిమీ కావా' (గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతి) సైనిక చరిత్రలో గొప్ప విశేషం.
తక్కువ సైన్యంతో పెద్ద సైన్యాలను ఓడించడం, కొండ ప్రాంతాల భౌగోళిక ప్రయోజనం, ఆకస్మిక దాడులు, వేగవంతమైన కదలికలు — ఇవి ఆయన వ్యూహాలు.
1670లో సింహగఢ్ కోటను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్న యుద్ధంలో ఆయన సేనాని తానాజీ మాలుసరే వీరమరణం పొందారు. అప్పుడు శివాజీ అన్న మాట చరిత్రలో నిలిచిపోయింది — 'గఢ్ ఆలా, పణ్ సింహ్ గేలా' (కోట వచ్చింది, కానీ సింహం పోయాడు).
భారత చరిత్రలో నౌకాదళం ప్రాముఖ్యతను గుర్తించిన తొలి పాలకులలో శివాజీ ఒకరు. అందుకే ఆయనను 'భారత నౌకాదళ పితామహుడు' అని పిలుస్తారు.
సింధుదుర్గ్, విజయదుర్గ్ వంటి సముద్ర కోటలను నిర్మించారు. కొంకణ్ తీరాన్ని రక్షించడానికి, విదేశీ శక్తుల (పోర్చుగీసు, ఇంగ్లీషు) నుండి వాణిజ్యాన్ని కాపాడటానికి బలమైన నౌకాదళాన్ని నిర్మించారు.
1674 జూన్ 6న రాయగఢ్ కోటలో శివాజీ ఛత్రపతిగా పట్టాభిషిక్తులయ్యారు. ఇది కేవలం ఒక రాజ్యాభిషేకం కాదు — స్వతంత్ర హిందూ రాజ్య ప్రకటన.
పాలనలో అష్టప్రధాన మండలి (ఎనిమిది మంత్రుల మండలి) ఏర్పాటు చేశారు — పేష్వా, అమాత్య, సచివ, మంత్రి, సేనాపతి, సుమంత, న్యాయాధీశ, పండితరావు.
పరిపాలనలో సంస్కృత పదాలను ప్రోత్సహిస్తూ 'రాజ్యవ్యవహారకోశ' అనే నిఘంటువును రూపొందించారు.
శివాజీ పాలనలో మత సహనం ఒక ముఖ్య లక్షణం. మసీదులు, దర్గాలను రక్షించారు. యుద్ధాలలో స్త్రీలను, మతపరమైన ప్రార్థనా స్థలాలను హాని చేయవద్దని కఠిన ఆదేశాలు ఇచ్చారు.
రైతులపై పన్ను భారం తగ్గించారు. కరువు సమయంలో పన్ను మినహాయింపు ఇచ్చేవారు. భూమి కొలత ఆధారంగా న్యాయమైన పన్ను వ్యవస్థ ప్రవేశపెట్టారు.
సైనికులు ప్రజల పంటలు, ఆస్తులు పాడుచేయకుండా కఠిన నియమాలు అమలు చేశారు.
1680 ఏప్రిల్ 3న రాయగఢ్ కోటలో, 50 సంవత్సరాల వయసులో శివాజీ మహారాజ్ మరణించారు.
ఆయన స్థాపించిన మరాఠా సామ్రాజ్యం తర్వాతి శతాబ్దంలో భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన శక్తిగా ఎదిగింది.
నేటికీ శివాజీ మహారాజ్ — ధైర్యం, న్యాయం, సుపరిపాలన, స్వాభిమానానికి ప్రతీక. ఆయన జయంతి శివ జయంతిగా మహారాష్ట్రలో ఘనంగా జరుపుకుంటారు.