ముఖ్య గమనిక: ఉత్తర కాండ వాల్మీకి రామాయణానికి తర్వాత చేర్చబడిందని చాలామంది పండితులు భావిస్తారు. మూల రామాయణం యుద్ధ కాండతో ముగుస్తుందని వాదన ఉంది. చారిత్రక సత్యంగా ఇక్కడ ఇస్తున్నాం.

సీతా పరిత్యాగం

అయోధ్యలో ఒక చాకలి — 'రావణుని ఇంట్లో ఉన్న స్త్రీని నేను స్వీకరించను' అని భార్యతో అన్నాడు. ఈ మాట రాజుకు చేరింది.

ప్రజల నమ్మకం కోసం రాముడు గర్భవతిగా ఉన్న సీతను అడవికి పంపాడు.

ఇది రామాయణంలో అత్యంత బాధాకరమైన, అత్యంత చర్చనీయమైన ఘట్టం. రాజధర్మం కోసం భర్తగా తన సుఖాన్ని త్యాగం చేశాడని ఒక వాదన; స్త్రీపట్ల అన్యాయమని మరో వాదన. రెండు దృక్పథాలూ శతాబ్దాలుగా చర్చించబడుతున్నాయి.

లవకుశలు

సీత వాల్మీకి ఆశ్రమంలో ఆశ్రయం పొందింది. అక్కడ లవుడు, కుశుడు జన్మించారు.

వాల్మీకి వారికి రామాయణాన్ని నేర్పాడు. అశ్వమేధ యాగ సమయంలో ఆ ఇద్దరు బాలురు రాముని ముందే రామాయణం గానం చేశారు — వారు తన కుమారులని రాముడు గ్రహించాడు.

సీత భూప్రవేశం

రాముడు సీతను మళ్ళీ పవిత్రత నిరూపించమన్నాడు. సీత భూమాతను ప్రార్థించింది — 'నేను పవిత్రురాలినైతే భూమి నన్ను తీసుకోవాలి'.

భూమి చీలి, సీత భూమాత ఒడిలోకి వెళ్ళిపోయింది. ఇది సీత చేసిన చివరి, అత్యంత శక్తివంతమైన ప్రకటన — ఆమె తిరిగి నిరూపించుకోవడానికి నిరాకరించింది.

రాముడు కొంతకాలం పాలించి, చివరకు సరయూ నదిలో ప్రవేశించి తన విష్ణు స్వరూపాన్ని చేరాడు.