1. సంకట మోచన హనుమానాష్టకం
సంకట మోచన హనుమానాష్టకం — తులసీదాసు రచించిన 8 చరణాల స్తోత్రం.
'సంకట మోచన' = సంకటాలను (కష్టాలను) తొలగించేవాడు. ప్రతి చరణం చివర ఒకే పంక్తి పునరావృతమవుతుంది — 'కో నహిం జానత హై జగ మేం కపి, సంకటమోచన నామ తిహారో'.
ఎప్పుడు చదవాలి: కష్టాలలో ఉన్నప్పుడు, భయం వేసినప్పుడు. మంగళవారం, శనివారం విశేషం.
बाल समय रवि भक्षि लियो तब
तीनहुं लोक भयो अंधियारो ।
ताहि सों त्रास भयो जग को
यह संकट काहु सों जात न टारो ॥
देवन आनि करी बिनती तब
छाड़ि दियो रवि कष्ट निवारो ।
को नहिं जानत है जग में कपि
संकटमोचन नाम तिहारो ॥
బాల సమయ రవి భక్షి లియో తబ
తీనహుం లోక భయో అంధియారో ।
తాహి సోం త్రాస భయో జగ కో
యహ సంకట కాహు సోం జాత న టారో ॥
దేవన ఆని కరీ బినతీ తబ
ఛాడ়ి దియో రవి కష్ట నివారో ।
కో నహిం జానత హై జగ మేం కపి
సంకటమోచన నామ తిహారో ॥
భావం: బాల్యంలో సూర్యుడిని మింగగా — మూడు లోకాలూ చీకటిమయమయ్యాయి. ఆ భయం లోకమంతా వ్యాపించింది; ఆ సంకటాన్ని ఎవరూ తొలగించలేకపోయారు. దేవతలు వచ్చి ప్రార్థించగా నువ్వు సూర్యుడిని విడిచిపెట్టి ఆ కష్టాన్ని తొలగించావు. ఓ కపీ! నీ 'సంకటమోచన' నామాన్ని ఈ లోకంలో తెలియనివారు ఎవరు?
వివరణ: మొదటి చరణం — బాల హనుమంతుడు సూర్యుడిని పండనుకుని మింగిన లీల. అప్పుడు కూడా, ఇప్పుడు కూడా — సంకటం తొలగించేది ఆయనే.
बालि की त्रास कपीस बसै गिरि
जात महाप्रभु पंथ निहारो ।
चौंकि महा मुनि साप दियो तब
चाहिय कौन बिचार बिचारो ॥
कै द्विज रूप लिवाय महाप्रभु
सो तुम दास के सोक निवारो ।
को नहिं जानत है जग में कपि
संकटमोचन नाम तिहारो ॥
బాలి కీ త్రాస కపీస బసై గిరి
జాత మహాప్రభు పంథ నిహారో ।
చౌంకి మహా ముని సాప దియో తబ
చాహియ కౌన బిచార బిచారో ॥
కై ద్విజ రూప లివాయ మహాప్రభు
సో తుమ దాస కే సోక నివారో ।
కో నహిం జానత హై జగ మేం కపి
సంకటమోచన నామ తిహారో ॥
భావం: వాలి భయంతో సుగ్రీవుడు ఋష్యమూక పర్వతంపై నివసిస్తూ, మహాప్రభువు (రాముని) రాక కోసం దారి చూస్తున్నాడు. నువ్వు బ్రాహ్మణ రూపంలో వెళ్ళి మహాప్రభువును తీసుకువచ్చి — ఆ దాసుని (సుగ్రీవుని) శోకాన్ని తొలగించావు.
వివరణ: కిష్కింధా కాండ ఘట్టం. హనుమంతుడు బ్రాహ్మణ వేషంలో రామలక్ష్మణులను కలిశాడు — ఆయన మాటల నైపుణ్యాన్ని రాముడు ప్రశంసించాడు.
2. చరణాలు 3 & 4
अंगद के संग लेन गये सिय
खोज कपीस यह बैन उचारो ।
जीवत ना बचिहौ हम सो जु
बिना सुधि लाए इहाँ पगु धारो ॥
हेरि थके तट सिन्धु सबे तब
लाय सिया-सुधि प्रान उबारो ।
को नहिं जानत है जग में कपि
संकटमोचन नाम तिहारो ॥
అంగద కే సంగ లేన గయే సియ
ఖోజ కపీస యహ బైన ఉచారో ।
జీవత నా బచిహౌ హమ సో జు
బినా సుధి లాఏ ఇహాఁ పగు ధారో ॥
హేరి థకే తట సింధు సబే తబ
లాయ సియా-సుధి ప్రాన ఉబారో ।
కో నహిం జానత హై జగ మేం కపి
సంకటమోచన నామ తిహారో ॥
భావం: అంగదునితో కలిసి సీతాన్వేషణకు వెళ్ళినప్పుడు — సుగ్రీవుడు 'సీత జాడ తెలియకుండా తిరిగి వస్తే మిమ్మల్ని బతకనివ్వను' అన్నాడు. సముద్ర తీరంలో అందరూ అలసిపోయారు. అప్పుడు నువ్వు సీతమ్మ జాడ తెచ్చి అందరి ప్రాణాలు కాపాడావు.
వివరణ: సుందరకాండ. 'దృష్టా సీతా' — ఆ రెండు మాటలు ఎందరి ప్రాణాలు కాపాడాయో ఇక్కడ చెబుతోంది.
रावन त्रास दई सिय को सब
राक्षसि सों कहि सोक निवारो ।
ताहि समय हनुमान महाप्रभु
जाय महा रजनीचर मारो ॥
चाहत सीय असोक सों आगि सु
दै प्रभु मुद्रिका सोक निवारो ।
को नहिं जानत है जग में कपि
संकटमोचन नाम तिहारो ॥
రావన త్రాస దఈ సియ కో సబ
రాక్షసి సోం కహి సోక నివారో ।
తాహి సమయ హనుమాన మహాప్రభు
జాయ మహా రజనీచర మారో ॥
చాహత సీయ అసోక సోం ఆగి సు
దై ప్రభు ముద్రికా సోక నివారో ।
కో నహిం జానత హై జగ మేం కపి
సంకటమోచన నామ తిహారో ॥
భావం: రావణుడు రాక్షస స్త్రీల ద్వారా సీతమ్మను భయపెడుతున్నాడు. ఆ సమయంలో నువ్వు వెళ్ళి రాక్షసులను సంహరించావు. సీత అశోకవనంలో అగ్నిప్రవేశం చేయాలనుకుంటుండగా — ప్రభువు ఉంగరం ఇచ్చి ఆమె శోకాన్ని తొలగించావు.
వివరణ: సీతమ్మ ఆశ కోల్పోయి ప్రాణత్యాగానికి సిద్ధమైన క్షణంలో — హనుమంతుడు వచ్చాడు. సరైన సమయంలో వచ్చే సహాయమే నిజమైన సహాయం.
3. చరణాలు 5 & 6
बान लग्यो उर लछिमन के तब
प्रान तजे सुत रावन मारो ।
लै गृह बैद्य सुषेन समेत
तबै गिरि द्रोन सु बीर उपारो ॥
आनि सजीवन हाथ दिए तब
लछिमन के तुम प्रान उबारो ।
को नहिं जानत है जग में कपि
संकटमोचन नाम तिहारो ॥
బాన లగ్యో ఉర లఛిమన కే తబ
ప్రాన తజే సుత రావన మారో ।
లై గృహ బైద్య సుషేన సమేత
తబై గిరి ద్రోన సు బీర ఉపారో ॥
ఆని సజీవన హాథ దిఏ తబ
లఛిమన కే తుమ ప్రాన ఉబారో ।
కో నహిం జానత హై జగ మేం కపి
సంకటమోచన నామ తిహారో ॥
భావం: లక్ష్మణుని రొమ్ముకు బాణం తగిలి ప్రాణం పోతున్నప్పుడు — నువ్వు వైద్యుడు సుషేణుడిని ఇల్లుతో సహా తీసుకువచ్చావు. తర్వాత ద్రోణ పర్వతాన్నే పెకలించి సంజీవనిని తెచ్చి, లక్ష్మణుని ప్రాణాలు కాపాడావు.
వివరణ: ఏ మూలిక కావాలో తెలియలేదు — అందుకే పర్వతాన్నే తెచ్చాడు. ఇది హనుమంతుని తత్త్వం: సందేహం ఉన్నప్పుడు, సగం చేయడు — పూర్తిగా చేస్తాడు.
रावन जुद्ध अजान कियो तब
नाग कि फाँस सबै सिर डारो ।
श्रीरघुनाथ समेत सबै दल
मोह भयो यह संकट भारो ॥
आनि खगेस तबै हनुमान जु
बंधन काटि सुत्रास निवारो ।
को नहिं जानत है जग में कपि
संकटमोचन नाम तिहारो ॥
రావన జుద్ధ అజాన కియో తబ
నాగ కి ఫాఁస సబై సిర డారో ।
శ్రీరఘునాథ సమేత సబై దల
మోహ భయో యహ సంకట భారో ॥
ఆని ఖగేస తబై హనుమాన జు
బంధన కాటి సుత్రాస నివారో ।
కో నహిం జానత హై జగ మేం కపి
సంకటమోచన నామ తిహారో ॥
భావం: యుద్ధంలో (ఇంద్రజిత్తు) నాగపాశాన్ని ప్రయోగించగా — శ్రీరఘునాథునితో సహా సైన్యమంతా మూర్ఛపోయింది. అది గొప్ప సంకటం. అప్పుడు హనుమంతుడు గరుడుడిని (ఖగేశుడిని) తీసుకువచ్చి బంధనాలు తెంచి భయాన్ని తొలగించాడు.
వివరణ: నాగపాశానికి విరుగుడు గరుడుడు (పాముల శత్రువు). సమస్యకు సరైన పరిష్కారం తెలియడమే వివేకం.
4. చరణాలు 7, 8 & ఫలశ్రుతి
बंधु समेत जबै अहिरावन
लै रघुनाथ पताल सिधारो ।
देबिहिं पूजि भली बिधि सों बलि
देउ सबै मिलि मंत्र बिचारो ॥
जाय सहाय भयो तब ही
अहिरावन सैन्य समेत संहारो ।
को नहिं जानत है जग में कपि
संकटमोचन नाम तिहारो ॥
బంధు సమేత జబై అహిరావన
లై రఘునాథ పతాల సిధారో ।
దేబిహిం పూజి భలీ బిధి సోం బలి
దేఉ సబై మిలి మంత్ర బిచారో ॥
జాయ సహాయ భయో తబ హీ
అహిరావన సైన్య సమేత సంహారో ।
కో నహిం జానత హై జగ మేం కపి
సంకటమోచన నామ తిహారో ॥
భావం: అహిరావణుడు రామలక్ష్మణులను పాతాళానికి తీసుకువెళ్ళి, దేవిని పూజించి బలి ఇవ్వాలని నిర్ణయించాడు. అప్పుడు నువ్వు వెళ్ళి అహిరావణుడిని సైన్యంతో సహా సంహరించి వారిని కాపాడావు.
వివరణ: పాతాళంలో పంచముఖ హనుమాన్ రూపం ధరించి ఐదు దీపాలను ఒకేసారి ఆర్పిన ఘట్టం — ఇక్కడి నుండే పంచముఖ ఆంజనేయ ఆరాధన.
काज किये बड़ देवन के तुम
बीर महाप्रभु देखि बिचारो ।
कौन सो संकट मोर गरीब को
जो तुमसों नहिं जात है टारो ॥
बेगि हरो हनुमान महाप्रभु
जो कछु संकट होय हमारो ।
को नहिं जानत है जग में कपि
संकटमोचन नाम तिहारो ॥
కాజ కియే బడ় దేవన కే తుమ
బీర మహాప్రభు దేఖి బిచారో ।
కౌన సో సంకట మోర గరీబ కో
జో తుమసోం నహిం జాత హై టారో ॥
బేగి హరో హనుమాన మహాప్రభు
జో కఛు సంకట హోయ హమారో ।
కో నహిం జానత హై జగ మేం కపి
సంకటమోచన నామ తిహారో ॥
భావం: దేవతలకే ఎన్నో గొప్ప పనులు చేసిన వీరుడవు నువ్వు. మరి ఈ పేదవాడి సంకటం ఎంత? నువ్వు తొలగించలేనిది ఏముంది? ఓ హనుమాన్ మహాప్రభూ! మా కష్టం ఏదైనా వెంటనే తొలగించు.
వివరణ: ఇదే స్తోత్రం గుండెకాయ. ఏడు చరణాలు హనుమంతుని మహిమను చెప్పాక — ఎనిమిదవది ఒక సాధారణ మనిషి ప్రార్థన: 'నువ్వు అంత చేశావు; నా చిన్న కష్టం ఎంత?' ఇది భక్తి కాదు — నమ్మకం.
ఫలశ్రుతి
लाल देह लाली लसे
अरु धरि लाल लंगूर ।
बज्र देह दानव दलन
जय जय जय कपि सूर ॥
లాల దేహ లాలీ లసే
అరు ధరి లాల లంగూర ।
బజ్ర దేహ దానవ దలన
జయ జయ జయ కపి సూర ॥
భావం: ఎర్రని దేహం, ఎర్రని కాంతి, ఎర్రని తోక ధరించినవాడా — వజ్రం వంటి దేహం కలవాడా, రాక్షస సంహారకా — జయ జయ జయ, ఓ వానర వీరా!
వివరణ: అష్టకం చివర చెప్పే దోహా. ఎప్పుడు చదవాలి: మంగళవారం లేదా శనివారం, స్నానం చేసి, హనుమంతుని ముందు దీపం వెలిగించి. కష్టాలలో ఉన్నప్పుడు రోజూ చదవవచ్చు.