🐘 వినాయక చవితి

2. గజాసురుని తపస్సు — శివుడు ఉదరంలో

పూర్వకాలంలో గజముఖుడైన గజాసురుడు అనే రాక్షస రాజు పరమశివుని గురించి ఘోరమైన తపస్సు చేశాడు. అతని తపస్సుకు మెచ్చి భక్త సులభుడైన పరమేశ్వరుడు ప్రత్యక్షమై "భక్తా! నీ కోరిక ఏమి?" అని అడిగాడు.

గజాసురుడు శివుని అనేక విధాలుగా స్తుతించి, "స్వామీ! లోకాలన్నిటిలోనూ పూజలందుకునే మీరు ఇకపై నా ఉదరంలోనే నివాసం ఉండాలి" అని వరం కోరాడు. భక్తుల కోరికలను ఎన్నడూ జవదాటని బోళా శంకరుడు వెంటనే గజాసురుని కుక్షియందు ప్రవేశించి అక్కడే నివాసం ఉండిపోయాడు.

కైలాసంలో పార్వతీదేవి భర్త జాడ తెలియక వెదుకుతూ, చివరికి శివుడు గజాసురుని కడుపులో ఉన్నాడని తెలుసుకుంది. తీవ్ర దుఃఖంతో ఆమె శ్రీమహావిష్ణువును శరణు వేడింది — "ఓ మహానుభావా! పూర్వం భస్మాసురుని బారి నుండి నా భర్తను కాపాడి నాకు ఇచ్చావు. ఇప్పుడు కూడా ఏదైనా ఉపాయం ఆలోచించు" అని కన్నీళ్ళు కార్చింది. విష్ణుమూర్తి ఆమెను ఓదార్చి, కైలాసంలో ఉండమని చెప్పి పంపాడు.

3. గంగిరెద్దుల మేళం — శివుని విముక్తి

శ్రీహరి బ్రహ్మాది దేవతలను పిలిపించి, గజాసుర సంహారానికి గంగిరెద్దుల మేళమే ఉత్తమ ఉపాయమని నిశ్చయించాడు. పరమేశ్వరుని వాహనమైన నందిని ఒక గంగిరెద్దుగా అలంకరించి, బ్రహ్మాది దేవతలందరికీ ఒక్కో వాద్యం ఇచ్చాడు. తాను చిరుగంటలు, సన్నాయి ధరించి గజాసురపురం చేరుకున్నాడు.

అక్కడ గజాసురుని భవనం ఎదుట జగన్మోహనంగా గంగిరెద్దును ఆడించగా, గజాసురుడు పరమానంద భరితుడై "మీకేమి కావాలో కోరుకోండి, నేను ఇస్తాను" అని పలికాడు. అప్పుడు శ్రీహరి సమీపించి — "ఇది శివుని వాహనమైన నంది. శివుని కనుగొనుటకు వచ్చింది. శివుని అప్పగించు" అని కోరాడు.

నివ్వెరపోయిన గజాసురుడు వచ్చినవాడు రాక్షసాంతకుడైన శ్రీహరి అని గ్రహించి, తనకు మరణం తప్పదని తెలుసుకున్నాడు. తన గర్భస్థుడైన పరమేశ్వరుని ఉద్దేశించి — "స్వామీ! నా శిరస్సు త్రిలోక పూజ్యంగా చేసి, నా చర్మాన్ని నీవు ధరించాలి" అని ప్రార్థించి, విష్ణుమూర్తికి తన అంగీకారం తెలిపాడు. నంది తన కొమ్ములతో గజాసురుని పొట్ట చీల్చగా, లోపలి నుండి శివుడు బయటకు వచ్చాడు.

4. గణేశుని జననం — నలుగుపిండి బాలుడు

శివుడు తిరిగి కైలాసానికి వచ్చాడు. అదే సమయంలో పార్వతీదేవి స్నానానికి సిద్ధమవుతూ, తనకై ఉంచిన నలుగు పిండితో ఉల్లాసంగా, పరధ్యానంగా ఒక ప్రతిమను చేసింది — అది చూడముచ్చటైన బాలుడిగా కనిపించింది. దీనికి ప్రాణప్రతిష్ఠ చేయాలనిపించింది. అంతకుముందే తన తండ్రి పర్వతరాజు ద్వారా గణేశ మంత్రాన్ని పొందిన పార్వతి, ఆ మంత్రంతో ఆ ప్రతిమకు ప్రాణప్రతిష్ఠ చేసింది.

ఆ దివ్య సుందర బాలుని వాకిట్లో కాపలాగా ఉంచి, పార్వతి తన పనులకై లోపలికి వెళ్ళింది. తిరిగి వచ్చిన శివుడిని ఆ బాలుడు లోపలికి వెళ్ళనివ్వకుండా అడ్డగించాడు — తల్లి, తండ్రి ఎవరో తెలియని ఆ బాలుడు తన కర్తవ్యాన్ని నిష్ఠగా పాటించాడు. "నా ఇంట్లో నాకే అడ్డంకా?" అని కోపంతో రగిలిన శివుడు ఆ బాలుని శిరచ్ఛేదం చేసి లోపలికి వెళ్ళాడు.

జరిగినది తెలుసుకున్న పార్వతి తీవ్రంగా విలపించింది. తన పుత్రుని మరణం చూసి తట్టుకోలేక శివుడిని నిందించింది. పశ్చాత్తాపం చెందిన శివుడు, తన గర్భంలో ఉన్న గజాసురుని శిరస్సును ఆ బాలుని మొండెమునకు అతికించి, ఆ శిరస్సుకు శాశ్వతత్వాన్ని, త్రిలోక పూజ్యతను కలిగించాడు. ఆ బాలుడు గజాననుడై శివపార్వతుల ముద్దుల పట్టి అయ్యాడు.

4b. గణేశ స్వరూప రహస్యం — ప్రతీకాత్మక అర్థం

గణేశుని ప్రతి అంగం ఒక గాఢమైన జీవిత సత్యానికి ప్రతీక. భక్తులు తరచూ అడిగే ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు:

గజముఖం (ఏనుగు తల) ఎందుకు? ఏనుగు బుద్ధికుశలతకు, జ్ఞాపకశక్తికి, సహనానికి ప్రతీక. పెద్ద తల "విశాలమైన ఆలోచన, విజ్ఞానం" కలిగి ఉండాలని బోధిస్తుంది.

పెద్ద చెవులు, చిన్న కళ్ళు: ఎక్కువ వినాలి (జ్ఞానాన్ని గ్రహించాలి), తక్కువ మాట్లాడాలి, సూక్ష్మంగా పరిశీలించాలి అన్న సందేశం. చిన్న నోరు: మితంగా మాట్లాడటం; పెద్ద పొట్ట: జీవితంలో మంచి-చెడులు రెండింటినీ సమానంగా జీర్ణించుకోగల సహన శక్తి.

ఏకదంతం (ఒక దంతం): రెండవ దంతాన్ని వేదవ్యాసునికి మహాభారతం లిఖించడానికి కలంగా విరిచి ఇచ్చాడని ఒక గాథ (పరశురామునితో యుద్ధంలో దంతం విరిగిందని మరో గాథ కూడా ఉంది). ఏకదంతం ద్వంద్వాలను (మంచి-చెడు, లాభ-నష్టం) దాటిన ఏకత్వ దృష్టికి ప్రతీక.

మూషిక వాహనం (ఎలుక): ఎలుక చంచలమైన మనస్సుకు, కోరికలకు ప్రతీక — అది ఎంత చిన్నదైనా ఏదైనా కొరికి నాశనం చేయగలదు. గణేశుడు ఆ మూషికాన్ని తన వాహనంగా అదుపులో ఉంచుకోవడం — బుద్ధి చంచల మనస్సును నియంత్రించగలదు అన్న సందేశం.

పాశం, అంకుశం, మోదకం, అభయ హస్తం (నాలుగు చేతుల్లో పట్టుకునే వస్తువులు): పాశం కోరికలను బంధించేది, అంకుశం అడ్డంకులను తొలగించేది, మోదకం ఆధ్యాత్మిక సాధన ఫలాన్ని (మాధుర్యాన్ని) సూచిస్తుంది, అభయ హస్తం భక్తులకు రక్షణ హామీ.

ఒక తొండం, నేలను తాకుతూ: తొండం ఓం (ప్రణవ నాదం) ఆకృతిని పోలి ఉంటుంది — గణేశుడు సాక్షాత్తు ఓంకార స్వరూపుడని చెబుతారు. నేలను తాకుతూ ఉండే తొండం వినయానికి, నేలతో అనుసంధానానికి సంకేతం.

5. ప్రథమ పూజ్యత్వం & విఘ్నాధిపత్యం

గజాననుడు భక్తితో తల్లిదండ్రులకు సేవలు చేయసాగాడు. మూషికాన్ని (ఎలుకను) వాహనంగా చేసుకుని తిరగడం మొదలుపెట్టాడు. కొంతకాలానికి పార్వతీ పరమేశ్వరులకు కుమారస్వామి జన్మించాడు — మహావీరుడు, నెమలి వాహనం కలవాడు.

ఒకరోజు దేవతలు, మునులు, మానవులు పరమేశ్వరుని సేవించి — "విఘ్నాలకు ఒక అధిపతిని ఇవ్వండి" అని కోరారు. తాను పెద్దవాడిననే కారణంతో ఆ నాయకత్వ పదవి తనకే ఉండాలని గజాననుడు కోరాడు. ఇరువురు పుత్రుల మధ్య పోటీ తలెత్తగా, శివుడు ఒక పరీక్ష నిర్ణయించాడు — ముందుగా ప్రపంచాన్ని చుట్టి వచ్చినవారికి ప్రథమ పూజ్యత్వం ఇస్తానని ప్రకటించాడు.

కుమారస్వామి తన నెమలి వాహనంపై వేగంగా ప్రపంచాన్ని చుట్టడానికి బయలుదేరగా, గణేశుడు తల్లిదండ్రుల చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేసి "మీరే నాకు ప్రపంచం" అని చెప్పాడు. ఈ వివేకానికి మెచ్చిన శివపార్వతులు గణేశునికి ప్రథమ పూజ్యత్వాన్ని, విఘ్నాధిపత్యాన్ని ప్రకటించారు. (ఈ గాథ గురించి మా గణేశ చరితం పేజీలో మరింత చదువుకోవచ్చు.)

6. అతిభోజనం & చంద్రుని శాపం

బొజ్జ గణపయ్యకు ఉండ్రాళ్ళు, కుడుములు, మోదకాలు అత్యంత ప్రియమైనవి. ఒకసారి విఘ్నేశ్వరుడు అతిగా ఉండ్రాళ్ళు, కుడుములు ఆరగించి, పొట్ట నిండి వంగడానికి శరీరం సహకరించని స్థితిలో ఉన్నాడు. ఆ స్థితిని చూసి శివుని శిరసులో ఉన్న చంద్రుడు వికటంగా నవ్వాడు.

"రాజదృష్టి సోకితే రాయి అయినా పగులుతుంది" అన్న సామెత నిజమైనట్టు, చంద్రుని వెటకారపు చూపుకు గణేశుని పొట్ట పగిలి, అంతకుముందు తిన్న కుడుములన్నీ నేలపై దొర్లాయి. దీనితో గణేశుడు కోపోద్రిక్తుడై, చంద్రుని శపించాడు — "నీ రూపాన్ని చూసినవారికి అపనింద, నీలాపనింద కలుగుతుంది, నీవు కళావిహీనుడవై క్షీణించిపోతావు" అని శాపమిచ్చాడు.

చంద్రుని శాపం లోకానికి కూడా శాపమైంది — లోకులు చంద్రుని చూడకుండా జీవించడం ఎలా సాధ్యం? నీలాపనిందల మధ్య సవ్యంగా జీవించడం ఎలా? పశ్చాత్తాపం చెందిన చంద్రుడు, దేవతలతో కలిసి గణేశుని ప్రార్థించాడు. కరుణామయుడైన గణపతి — భాద్రపద శుద్ధ చవితి నాడు (తన జన్మదినం రోజున) తనను పూజించి, తన కథను చెప్పుకుని అక్షతలు శిరమున ధరించినవారికి నిష్కళంక జీవితం సాధ్యమవుతుందని వరం ఇచ్చాడు. అయితే చంద్రుడిని పూర్తిగా చూడకుండా జీవించడం సాధ్యం కాదు కాబట్టి, ఈ ఒక్క రోజు (చవితి రాత్రి) చంద్రుని చూడకుండా ఉండాలని శాపానికి పరిమితి విధించాడు.

పొరపాటున చంద్రుని చూస్తే ఏం చేయాలి? చవితి రాత్రి పొరపాటున చంద్రదర్శనం జరిగితే, నిష్కళంక దోషం (నీలాపనింద) తొలగడానికి శ్యమంతకోపాఖ్యానం వినడం లేదా ఈ క్రింది శ్లోకాన్ని పఠించడం పరిష్కారంగా చెబుతారు (ఇది తదుపరి అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుడు స్వయంగా ఆచరించిన విధంగా ప్రామాణికం):

ఈ శ్లోకాన్ని చదవడం వల్ల చంద్రదర్శన దోషం పరిహారమవుతుందని విశ్వాసం. తర్వాతి అధ్యాయంలో ఈ శ్లోకం వెనుక గాథను వివరంగా చూద్దాం.

7. శ్యమంతకోపాఖ్యానం — శ్రీకృష్ణుని నీలాపనింద

ఒకానొక వినాయక చవితి సందర్భంలో శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ, తాను క్షీరప్రియుడు కావడంతో ఆకాశం వైపు చూడకుండా గోష్ఠానికి వెళ్ళి పాలు పితుకుతుండగా, పాత్రలోని పాలలో చంద్రుని ప్రతిబింబాన్ని చూశాడు. "హతవిధీ! ఇక నాకేమి అపనింద రానున్నదో" అని శ్రీకృష్ణుడు సంశయించాడు.

కొన్నాళ్ళకు సత్రాజిత్తు అనే వ్యక్తి సూర్యోపాసన చేత శ్యమంతకమణి అనే మణిని పొందాడు — రోజుకు ఎనిమిది బారువుల బంగారం ఇచ్చే అద్భుత మణి అది. శ్రీకృష్ణుడు దానిని తన రాజు (ఉగ్రసేనుని) వద్ద ఉండాలని కోరగా, సత్రాజిత్తు నిరాకరించాడు. ఒకరోజు సత్రాజిత్తు సోదరుడు ప్రసేనుడు ఆ మణిని ధరించి అడవికి వేటకు వెళ్ళగా, ఒక సింహం దానిని మాంసమని భ్రమించి ప్రసేనుని చంపి మణిని తీసుకుపోయింది.

అక్కడ జాంబవంతుడు అనే భల్లూక రాజు ఆ సింహాన్ని చంపి మణిని తీసుకుని తన కుమార్తె జాంబవతికి ఆట వస్తువుగా ఇచ్చాడు. నిజం తెలియని సత్రాజిత్తు, శ్రీకృష్ణుడే తన సోదరుని చంపి మణిని అపహరించాడని నిందించాడు — చంద్రుని చూసిన దోషం వల్ల వచ్చిన నీలాపనింద ఇది.

8. జాంబవంతునితో యుద్ధం & నిష్కళంకత్వం

తనపై వచ్చిన అపనింద తీర్చుకోవడానికి శ్రీకృష్ణుడు అడవిలో అన్వేషణ సాగించాడు. ప్రసేనుని కళేబరం, సింహం-భల్లూకం పోరాడిన ఆనవాళ్ళను అనుసరిస్తూ చివరికి ఒక గుహను చేరుకున్నాడు. అక్కడ ఒక బాలుని ఊయల తొట్టికి శ్యమంతకమణి వేలాడగట్టి ఉంది. శ్రీకృష్ణుడు ఆ మణిని అందుకోగా, భయంకరంగా అరుస్తూ జాంబవంతుడు అతనిపై దాడి చేశాడు.

వారి మధ్య 28 రోజుల పాటు భీకర యుద్ధం సాగింది. క్రమంగా శక్తి క్షీణించిన జాంబవంతుడు, తనను అనుగ్రహించడానికి వచ్చినవాడు సాక్షాత్తు శ్రీరామచంద్ర ప్రభువే (శ్రీకృష్ణ రూపంలో) అని గ్రహించాడు — త్రేతాయుగంలో రామరావణ యుద్ధంలో సహాయపడిన భక్తుడైన జాంబవంతుడు తనను శ్రీకృష్ణుడే చివరిసారి కలవాలని కోరుకున్నాడు. ఆయనకు ప్రణమిల్లి, మణితోపాటు తన కుమార్తె జాంబవతిని కూడా శ్రీకృష్ణునికి అప్పగించి కర్మబంధ విముక్తి పొందాడు.

మణిని, జాంబవతిని తీసుకుని శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకకు తిరిగి వచ్చి జరిగిన యథార్థాన్ని అందరికీ వివరించి తనపై వచ్చిన నిందను తీర్చుకున్నాడు. పశ్చాత్తాపం చెందిన సత్రాజిత్తు తన కుమార్తె సత్యభామను శ్రీకృష్ణునికి భార్యగా ఇచ్చి, మణిని కూడా కానుకగా ఇచ్చాడు. శ్రీకృష్ణుడు సత్యభామను స్వీకరించి, మణిని మాత్రం మృదువుగా తిరస్కరించి సత్రాజిత్తుకే తిరిగి ఇచ్చాడు.

బలరాముడు తన సోదరుడికి జరిగిన ఈ నీలాపనిందకు కారణం తెలుసుకుని, వెంటనే శ్రీకృష్ణుడి చేత ప్రాయశ్చిత్త సహితంగా వినాయక వ్రతం చేయించాడు. భాద్రపద శుద్ధ చవితి రోజు, తన జన్మదినాన, శివుడు కుమారస్వామికి చెప్పిన విధంగా గణేశుని పూజించి, ఈ కథను చెప్పుకుని కథాక్షతలు ధరించినవారు అపవాదుల నుండి త్వరలోనే విముక్తులై సుఖసంపదలను పొందుతారని గణేశుడు వరమిచ్చాడు.

9. పూజకు కావలసిన సామగ్రి

వినాయక చవితి పూజకు ముందుగానే ఈ సామగ్రిని సిద్ధం చేసుకోవాలి:

ఇతర సామగ్రి: పసుపు, కుంకుమ, గంధం, అక్షతలు (బియ్యం), రెండు దీపపు కుందులు, వత్తులు, అగరవత్తులు, కర్పూరం, తమలపాకులు, వక్కలు, అరటిపండ్లు, కొబ్బరికాయలు, కలశం, ఆచమన పాత్రలు, ఉద్దరిణె, తోరం (పూజకు కట్టుకునే తోరం), మూడు ఉద్దరిణ నీళ్ళు, ఆచమనానికి ఒక పళ్ళెం, వివిధ రకాల పూలు, పండ్లు.

పంచామృతం తయారీ: ఒక పాత్రలో — చిన్న చెంచా తేనె, అంతే పెరుగు (ఆవు పెరుగు శ్రేష్ఠం), అంతే పాలు, అంతే పంచదార, అంతే నెయ్యి కలిపి సిద్ధం చేసుకోవాలి.

10. 21 రకాల పత్రి జాబితా

వినాయక చవితి నాడు విఘ్నేశ్వరుడిని 21 రకాల ఆకులతో (పత్రి) పూజించడం సంప్రదాయం. ఈ పత్రులు:

ఈ 21 పత్రాలతో పూజించడం వల్ల సర్వ శుభాలు, విఘ్నాల నుండి విముక్తి కలుగుతాయని విశ్వాసం. ప్రతి ఆకును సమర్పిస్తూ "ఓం... నమః" అని పఠించడం సంప్రదాయం.

11. పూజా విధానం — సంకల్పం నుండి ప్రాణప్రతిష్ఠ వరకు

వినాయక చవితి నాడు వేకువజామునే లేచి, కాలకృత్యాలు తీర్చుకుని ఇంట్లో అందరూ తలంటు స్నానం చేయాలి. స్వామివారికి ఇంటి ఉత్తర దిక్కులో బియ్యం పోసి మండపాన్ని నిర్మించి, అష్టదళ పద్మాన్ని ఏర్పరచాలి. పీటపై వినాయక ప్రతిమను ఉంచి, పాలవెల్లికి పసుపు రాసి కుంకుమతో బొట్టు పెట్టి విగ్రహం పైభాగంలో వచ్చేలా వేలాడదీయాలి.

1. ఆచమనం — ముందుగా మూడుసార్లు చేతిలో నీరు తీసుకుని ఆచమనం చేయాలి: "ఓం కేశవాయ స్వాహాః, ఓం నారాయణాయ స్వాహాః, ఓం మాధవాయ స్వాహాః" అని పలుకుతూ ప్రతిసారీ నీటిని తాగాలి. తర్వాత "గోవిందాయ నమః, విష్ణవే నమః, మధుసూదనాయ నమః, త్రివిక్రమాయ నమః, వామనాయ నమః, శ్రీధరాయ నమః, హృషీకేశాయ నమః, పద్మనాభాయ నమః, దామోదరాయ నమః, సంకర్షణాయ నమః, వాసుదేవాయ నమః, ప్రద్యుమ్నాయ నమః, అనిరుద్ధాయ నమః, పురుషోత్తమాయ నమః, అధోక్షజాయ నమః, నారసింహాయ నమః, అచ్యుతాయ నమః, ఉపేంద్రాయ నమః, హరయే నమః, శ్రీకృష్ణాయ నమః" అని చేతిలో నీరు చిలకరించుకోవాలి.

2. ధ్యానం & ప్రార్థన — చేతులు జోడించి ఈ శ్లోకాలు పఠించాలి:

తరువాత: "ఆయం ముహూర్తస్సు ముహూర్తోస్తు" అని పలికి, "తదేవ లగ్నం సుదినం తదేవ, తారాబలం చంద్రబలం తదేవ, విద్యాబలం దైవబలం తదేవ, లక్ష్మీపతే తేంఘ్రియుగం స్మరామి" అనే శ్లోకం పఠించాలి.

3. సంకల్పం — కుడి చేతిలో అక్షతలు, నీరు ఉంచుకుని ఈ వాక్యం చదవాలి (ఖాలీ స్థానాల్లో మీ వివరాలు చెప్పుకోవాలి):

సంకల్పం పూర్తయ్యాక అక్షతలు, నీటిని పళ్ళెంలో వదలాలి.

4. కలశ పూజ — కలశంలో నీరు పోసి, కుడి చేతితో మూసి ఈ పూర్తి మంత్రం పఠించాలి:

తరువాత తమలపాకుతో ఆ కలశంలోని నీటిని దేవునిపై, తనపై, పూజా ద్రవ్యాలపై చిలకరించుకోవాలి (కలశోదకేన పూజాద్రవ్యాణి దేవం ఆత్మానంచ సంప్రోక్ష్య).

5. ప్రాణ ప్రతిష్ఠ — "అథ శ్రీ వరసిద్ధి వినాయక పూజాం కరిష్యే, తదంగ ప్రాణ ప్రతిష్టాపనం కరిష్యే" అని పలికి, కుడిచేతి మధ్య వేలితో నీటిని తాకుతూ, "అత్రాగచ్ఛ జగద్వంద్య సురరాజార్చితేశ్వర, అనాథనాథ సర్వజ్ఞ గౌరీగర్భ సముద్భవ" అని పఠిస్తూ గణేశ మూర్తికి ప్రాణప్రతిష్ఠ చేయాలి — అంటే ఆ మట్టి లేదా పసుపు బొమ్మలో దైవశక్తిని ఆవాహన చేయడం.

6. గణపతి గాయత్రి — ప్రాణప్రతిష్ఠ తర్వాత ఈ గాయత్రి మంత్రం పఠించి షోడశోపచార పూజ ప్రారంభించాలి:

12. షోడశోపచార పూజ — 16 ఉపచారాలు (మంత్రాలతో)

ప్రాణప్రతిష్ఠ తర్వాత గణేశుని షోడశోపచారాలతో (16 సేవలతో), ప్రతి ఉపచారానికి ఒక నిర్దిష్ట మంత్రం పఠిస్తూ పూజించాలి. ప్రతి మంత్రం చివర "సమర్పయామి" అనే పదంతో ఆ వస్తువును సమర్పించాలి:

1. ఆవాహనం — గణేశుని ఆహ్వానిస్తూ: "మౌక్తికైః పుష్యరాగైశ్చ నానారత్నైః విరాజితం, రత్నసింహాసనం చారు ప్రీత్యర్థం ప్రతిగృహ్యతామ్" — ఆసనం సమర్పయామి.

2. పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఆచమనీయం, స్నానం (అభిషేకం) — "గంగాది సర్వతీర్థేభ్యః ఆహృతైః అమలిర్జలైః, స్నానం కురుష్వ భగవాన్ ఉమాపుత్ర నమోస్తుతే" అని పఠిస్తూ పంచామృతాలతో (పాలు, పెరుగు, తేనె, నెయ్యి, పంచదార) అభిషేకం చేసి, చివర్లో శుద్ధోదక స్నానం సమర్పించాలి.

3. వస్త్రం — "రక్తవస్త్రద్వయం చారు దేవయోగ్యం చ మంగళం, శుభప్రదం గృహాణ త్వం లంబోదర హరాత్మజ" — వస్త్రయుగ్మం సమర్పయామి. (పత్తికి పసుపు-కుంకుమ రాసి వస్త్రంగా సమర్పించవచ్చు.)

4. ఉపవీతం — "రాజితం బ్రహ్మసూత్రంచ కాంచనం చోత్తరీయకమ్, గృహాణ దేవ సర్వజ్ఞ భక్తానామిష్టదాయక" — ఉపవీతం సమర్పయామి (యజ్ఞోపవీతం).

5. గంధం — "చందనాగరు కర్పూర కస్తూరీ కుంకుమాన్వితం, విలేపనం సురశ్రేష్ఠ ప్రీత్యర్థం ప్రతిగృహ్యతామ్" — గంధం సమర్పయామి.

6. అక్షతలు, పుష్పములు (21 పత్రితో సహా) — ప్రతి పత్రాన్ని సమర్పిస్తూ గణేశుని పేర్లను స్మరించాలి. పుష్ప పూజ సమయంలో ఈ 16 నామాలు పఠించడం సంప్రదాయం:

7. ధూపం — అగరవత్తులు వెలిగించి చూపించాలి. 8. దీపం — కుందులు వెలిగించి స్వామికి చూపించాలి.

9. నైవేద్యం — ఉండ్రాళ్ళు, కుడుములు, మోదకాలు, పానకం, వడపప్పు, పండ్లు సమర్పిస్తూ — "న్యూనం సంపూర్ణం తాం యాతి సద్యో వందే తం గణాధిపం, మంత్రహీనం క్రియాహీనం శక్తిహీనం మహాప్రభో" అని పఠించాలి. నైవేద్యంపై నీరు చుట్టూ చల్లి, కొంచెం నీటిని ప్రోక్షించాలి.

10. తాంబూలం — "తాంబూలం పూగీఫల సమాయుక్తం నాగవల్లీ దళైర్యుతమ్, కర్పూర చూర్ణ సంయుక్తం తాంబూలం ప్రతిగృహ్యతామ్" అని తమలపాకులు, వక్క, పండు, దక్షిణతో కూడిన తాంబూలాన్ని సమర్పించి నమస్కరించాలి.

11. మంత్రపుష్పం — "నీరాజనం సదానందద విఘ్నేశ పుష్కలాని ధనాని చ, భూమ్యాం స్థితాని భగవన్ స్వీకురుష్వ వినాయక" అని పఠిస్తూ సువర్ణ మంత్రపుష్పం సమర్పించాలి.

12. నీరాజనం (హారతి) — "ఘృతవర్తి సహస్రైశ్చ కర్పూరశకలైస్తథా, నీరాజనం మయాదత్తం గృహాణ వరదోభవ" అని కర్పూరం వెలిగించి స్వామికి హారతి ఇవ్వాలి. హారతి తర్వాత ఆ పాత్రపై కొంచెం నీటిని ఉంచి కళ్ళకు అద్దుకోవాలి. (ఈ సమయంలో బొజ్జ గణపయ్య హారతి పాట పాడటం సంప్రదాయం — తర్వాతి అధ్యాయంలో పూర్తి పాఠం చూడండి.)

13. ప్రదక్షిణ నమస్కారం — స్వామి చుట్టూ ప్రదక్షిణం చేసి సాష్టాంగ నమస్కారం చేయాలి.

పూజ చివర్లో "శ్రీ మహాగణాధిపతి దేవతా సుప్రీతో సుప్రసన్నో వరదో భవతు" అంటూ అక్షతలు, నీటిని పళ్ళెంలో వదలాలి. ఆ నీటిని పంచామృతాలు, కొబ్బరి నీళ్ళతో కలిపి తీర్థంగా స్వీకరించాలి. పూజ చేసిన అక్షతలను పిల్లలతో సహా అందరి శిరస్సుపై ఉంచాలి.

13. వ్రత కథ పఠనం & ఉద్వాసన

పూజ పూర్తయిన తర్వాత వ్రత కథను (పైన చెప్పిన గజాసురుని, గణేశుని జననం, చంద్రుని శాపం, శ్యమంతకోపాఖ్యానం కథలను) చదువుకోవడం లేదా వినడం తప్పనిసరి. వ్రతకథ చెప్పుకొనే ముందు అక్షతలు చేతిలో ఉంచుకుని, కథ పూర్తయిన తర్వాత ఆ అక్షతలను కొన్ని స్వామివారికి సమర్పించి, మిగిలినవి శిరస్సుపై ధరించాలి. పిల్లలతో సహా ఇంట్లో అందరూ ఈ అక్షతలను శిరస్సుపై ధరించాలి.

వినాయక చవితి కథ చదువుకుని/విని పూజాక్షతలు శిరస్సున వేసుకుంటే, ఆ రోజు పొరపాటున చంద్రుని చూసిన దోషం కూడా తొలగిపోతుందని శాస్త్ర వచనం.

కథ ముగింపులో పఠించే 4 శ్లోకాలు — వ్రత కథ చదివిన తర్వాత, అక్షతలు స్వీకరించే ముందు ఈ నాలుగు శ్లోకాలు పఠించడం సంప్రదాయం:

ఉద్వాసన: పూజ ముగింపులో గణేశుని తన స్థానానికి తిరిగి వెళ్ళమని ప్రార్థిస్తూ ఉద్వాసన మంత్రం పఠించాలి — "జ్యేష్ఠరాజం బ్రహ్మణాం బ్రహ్మణస్పత ఆ నః శృణ్వన్నూతిభిస్సీద సాదనం" అనే మంత్రం దీనికి ప్రధానమైనది. దీని తర్వాత ఆచమనం చేసి పూజను పూర్తి చేయాలి. మూర్తిని (సాధారణంగా 3, 5, 7, 9 లేదా 11వ రోజున) నిమజ్జనం చేయడం సంప్రదాయం — మట్టి విగ్రహాలను ఉపయోగించడం పర్యావరణ హితం.

13b. బొజ్జ గణపయ్య హారతి పాట (పూర్తి పాఠం)

నీరాజనం (హారతి) సమర్పించే సమయంలో పాడే అత్యంత ప్రసిద్ధ తెలుగు కీర్తన "ఓ బొజ్జ గణపయ్య" — ప్రతి చరణం తర్వాత "జయ మంగళం నిత్య శుభ మంగళం" అనే పల్లవి పాడాలి. ఇంటిల్లిపాదీ కలిసి ఈ పాటను పాడటం వినాయక చవితి వేడుకలో అత్యంత ఆనందకరమైన భాగం:

హారతి పాట పూర్తయ్యాక, పాత్రలో ఉన్న కొంచెం నీటిని కళ్ళకు అద్దుకుని, స్వామికి సాష్టాంగ నమస్కారం చేయాలి. ఇది పిల్లలకు సులభంగా గుర్తుండిపోయే, తరతరాలుగా అమ్మమ్మలు, నాయనమ్మలు పిల్లలకు నేర్పించే సంప్రదాయ కీర్తన.

13c. గణేశ నిమజ్జనం (విసర్జన) — అర్థం & సంప్రదాయం

వినాయక చవితి ఉత్సవం నిమజ్జనం (విసర్జన) తో ముగుస్తుంది — ప్రాణప్రతిష్ఠ చేసిన గణేశ మూర్తిని నీటిలో (నది, చెరువు, సముద్రం లేదా ఇంట్లో ఒక పెద్ద పాత్రలో) నిమజ్జనం చేయడం. సాధారణంగా చవితి తర్వాత 3, 5, 7, 9 లేదా 11వ రోజున (అనంత చతుర్దశి నాడు) ఈ వేడుక జరుగుతుంది.

నిమజ్జనం వెనుక తాత్వికత: మనం మట్టి, నీరు వంటి పంచభూతాల నుండి ప్రాణప్రతిష్ఠ చేసిన మూర్తిని తిరిగి ఆ పంచభూతాలలోకే విలీనం చేయడం — సృష్టి-స్థితి-లయ చక్రానికి ప్రతీక. గణేశుడు మన ఇంటికి అతిథిగా వచ్చి, మన పూజలను స్వీకరించి, తిరిగి తన నిజస్థానమైన పరబ్రహ్మ తత్వంలో కలిసిపోతాడు అన్న భావన. ఇది జీవితంలో అన్నీ తాత్కాలికమైనవే, శాశ్వతమైనది ఆత్మ తత్వమే అని బోధిస్తుంది.

నిమజ్జన విధానం: మూర్తిని పూజామందిరం నుండి భక్తిగా బయటకు తీసుకువచ్చి, బ్యాండ్ మేళంతో, నృత్యాలతో, "గణపతి బప్పా మోరియా" నినాదాలతో శోభాయాత్రగా నీటి వద్దకు తీసుకువెళ్ళాలి. నీటిలో నిమజ్జనం చేసే ముందు చివరి హారతి ఇచ్చి, "వచ్చే ఏడాది మళ్ళీ రా" (గణపతి బప్పా మోరియా, పుఢచ్యా వర్షీ లౌకరియా) అని ప్రార్థించాలి.

పర్యావరణ హిత నిమజ్జనం: ఆధునిక కాలంలో పర్యావరణ స్పృహతో — మట్టి (శాడు మట్టి) విగ్రహాలను ఉపయోగించడం, రసాయన రంగులు లేని సహజ రంగులు వాడటం, వీలైతే ఇంట్లోనే ఒక బకెట్/తొట్టిలో నిమజ్జనం చేసి ఆ నీటిని మొక్కలకు పోయడం వంటి పద్ధతులు ప్రోత్సహించబడుతున్నాయి. ప్లాస్టర్ ఆఫ్ పారిస్ (POP) విగ్రహాలు నీటిలో కరగక కాలుష్యానికి కారణమవుతాయి కాబట్టి, పర్యావరణ హిత మట్టి విగ్రహాలను ఎంచుకోవడం ఉత్తమం.

13d. ముఖ్య శ్లోకాలు & స్తోత్రాలు (తాత్పర్యంతో)

వినాయక చవితి నాడు, మరియు రోజువారీ గణేశ ఆరాధనలో పఠించదగిన అత్యంత ప్రసిద్ధ శ్లోకాలు, స్తోత్రాలు — వాటి తాత్పర్యంతో సహా. ఏ శుభకార్యం ప్రారంభించే ముందైనా ఈ శ్లోకాలను స్మరించడం సర్వ విఘ్నాలను తొలగిస్తుందని విశ్వాసం.

1. వక్రతుండ మహాకాయ (సర్వ ప్రసిద్ధ ధ్యాన శ్లోకం)

తాత్పర్యం: వంకర తొండం కలిగిన, మహాకాయుడైన, కోటి సూర్యుల తేజస్సు గల ఓ దేవా! నా సమస్త కార్యాలు ఎల్లప్పుడూ నిర్విఘ్నంగా (అడ్డంకులు లేకుండా) జరిగేలా అనుగ్రహించు. — ఏ పని మొదలుపెట్టేటప్పుడైనా పఠించే అత్యంత ప్రసిద్ధ శ్లోకం ఇది.

2. గజాననం భూతగణాది సేవితం

తాత్పర్యం: ఏనుగు ముఖము కలవాడు, భూతగణాదులచే సేవింపబడేవాడు, వెలగ-నేరేడు పండ్ల సారాన్ని ఆరగించేవాడు, పార్వతీ పుత్రుడు, దుఃఖాలను నశింపజేసేవాడు అయిన విఘ్నేశ్వరుని పాదపద్మాలకు నమస్కరిస్తున్నాను.

3. శుక్లాంబరధరం (ప్రార్థన శ్లోకం)

తాత్పర్యం: తెల్లని వస్త్రాలు ధరించినవాడు, సర్వవ్యాపి, చంద్రుని వంటి తెల్లని వర్ణం కలవాడు, నాలుగు భుజాలు, ప్రసన్నమైన ముఖం కలవాడైన గణేశుని — సమస్త విఘ్నాల శాంతి కోసం ధ్యానించాలి.

4. ప్రణమ్య శిరసా దేవం

తాత్పర్యం: గౌరీ పుత్రుడైన వినాయకుని శిరస్సు వంచి నమస్కరించి, భక్తితో నిత్యం స్మరించాలి — దీర్ఘాయుష్షు, కోరికల నెరవేర్పు, సర్వకార్య సిద్ధి కోసం.

5. గణేశ గాయత్రి మంత్రం

తాత్పర్యం: ఆ పరమ పురుషుని (గణేశుని) తెలుసుకుంటాను, వంకర తొండం కలవానిని ధ్యానిస్తాను; ఆ దంతి (గజముఖ దేవుడు) మన బుద్ధిని సన్మార్గంలో ప్రేరేపించుగాక. — గణేశుని గాయత్రీ మంత్రం, బుద్ధి-జ్ఞాన వృద్ధికి పఠిస్తారు.

6. అగజానన పద్మార్కం

తాత్పర్యం: పార్వతి (అగజ = పర్వత పుత్రిక) ముఖమనే పద్మానికి సూర్యుని వంటివాడు, గజముఖుడు, భక్తులకు అనేక వరాలను (దంతం = ఇచ్చేవి) ప్రసాదించే ఏకదంతుని రాత్రింబవళ్ళు ఉపాసిస్తాను.

7. షోడశ నామ స్తోత్రం (16 నామాలు)

తాత్పర్యం: సుముఖుడు, ఏకదంతుడు, కపిలుడు, గజకర్ణుడు, లంబోదరుడు, వికటుడు, విఘ్నరాజు, గణాధిపుడు, ధూమకేతువు, గణాధ్యక్షుడు, ఫాలచంద్రుడు, గజాననుడు, వక్రతుండుడు, శూర్పకర్ణుడు, హేరంబుడు, స్కందపూర్వజుడు — ఈ పదహారు నామాలను విద్యారంభంలో, వివాహంలో, ప్రవేశ-నిర్గమనాల్లో, యుద్ధంలో, సర్వ కార్యాల్లో ఎవరు పఠిస్తారో/వింటారో వారికి ఎలాంటి విఘ్నమూ కలగదు.

8. మంగళ హారతి శ్లోకం

తాత్పర్యం: సర్వ మంగళాలకు మంగళమైనదానా, శివస్వరూపిణీ, సమస్త కోరికలను తీర్చేదానా, శరణు కోరదగినదానా, మూడు కన్నులు కలదానా, ఓ నారాయణీ దేవీ! నీకు నమస్కారం. — హారతి, పూజ ముగింపులో పఠించే మంగళ శ్లోకం.

14. స్ఫూర్తి సందేశం & ప్రాముఖ్యత

వినాయక చవితి వ్రతం మనకు బోధించే అంశాలు అనేకం — గజాసురుని కథ నిష్కామ భక్తికి, శరణాగతికి ప్రతీక. గణేశుని జనన గాథ వినయం, కర్తవ్య నిష్ఠ, తల్లిదండ్రుల ప్రేమను చాటుతుంది. ప్రథమ పూజ్యత్వ గాథ బుద్ధి కుశలతకు భౌతిక బలం కంటే విలువ ఎక్కువని తెలియజేస్తుంది.

చంద్రుని శాప గాథ — అహంకారంతో ఇతరులను అవమానించడం, వెటకారం చేయడం తీవ్ర పరిణామాలకు దారితీస్తుందని, కానీ నిజమైన పశ్చాత్తాపానికి క్షమ లభిస్తుందని బోధిస్తుంది. శ్యమంతకోపాఖ్యానం — నిజాయితీ, సత్యనిష్ఠ చివరికి విజయం సాధిస్తాయని, అపనిందలు తాత్కాలికమేనని తెలియజేస్తుంది.

వినాయక చవితి కేవలం ఒక పండుగ మాత్రమే కాదు — కుటుంబాలను ఒకచోట చేర్చే, భక్తి భావాన్ని పెంచే, పర్యావరణ స్పృహను (మట్టి గణపతి వాడకం ద్వారా) కలిగించే విశిష్ట సందర్భం. "విఘ్నేశ్వరాయ వరదాయ సుర్ప్రియాయ లంబోదరాయ సకలాయ జగద్ధితాయ" అని ఆయనను స్మరిస్తూ, ప్రతి కార్యానికి ముందు గణేశుని పూజించే సంప్రదాయం తెలుగు సమాజంలో శతాబ్దాలుగా కొనసాగుతోంది.