అష్టాదశ మహాపురాణాలలో ఐదవది — శుకుడు పరీక్షిత్తుకు బోధించిన భక్తి సారం, 18,000 శ్లోకాలు — 12 అధ్యాయాలు
శ్రీమద్భాగవత మహాపురాణం — అష్టాదశ మహాపురాణాలలో ఐదవది, భక్తి సాహిత్యంలో అత్యున్నత స్థానం పొందిన 'పురాణ రత్నం'. వేదవ్యాసుడు దీనిని శుక మహర్షికి బోధించగా, శుకుడు పరీక్షిన్మహారాజుకు ఏడు రోజులలో వినిపించాడు. 12 స్కంధాలు (విభాగాలు), 18,000 శ్లోకాలు కలిగిన ఈ పురాణం — శ్రీహరి అవతారాలను, భక్తుల చరిత్రలను, నవవిధ భక్తి మార్గాలను వివరిస్తుంది. 'భాగవతం' అంటే భగవంతునికి సంబంధించినది, భగవద్భక్తులకు సంబంధించినది. తెలుగు జాతికి ఇది మరింత ప్రత్యేకం — 500 సంవత్సరాల క్రితం బమ్మెర పోతన మహాకవి దీనిని 'శ్రీమదాంధ్ర మహాభాగవతం'గా తెలుగులో రచించి, తెలుగు వారి హృదయాలలో చిరస్థాయిగా నిలిపాడు. రామాయణ, భారత, భాగవతాలలో భాగవతం భక్తి రసానికి పరాకాష్ఠ. ఈ పేజీలో భాగవత సారాంశాన్ని 12 అధ్యాయాలలో అసలైన శ్లోకాలతో అందిస్తున్నాం.
శ్రీమద్భాగవతం హిందూ ధర్మశాస్త్రంలో, సాహిత్యంలో, ఆలోచనా విధానంలో గాఢ ప్రభావం చూపిన మహాపురాణం. దీనిని 'పురాణ తిలకం', 'వేదాంత సారం' అని కీర్తిస్తారు. వ్యాసుడు వేదాలను, ఇతర పురాణాలను రచించినా మనసుకు తృప్తి కలగనప్పుడు — నారద మహర్షి సలహాతో, భగవంతుని లీలలను, భక్తి తత్త్వాన్ని కీర్తిస్తూ ఈ భాగవతాన్ని రచించాడని ప్రతీతి.
భాగవతం యొక్క విశిష్టత — ఇది కేవలం కథల సంపుటి కాదు; జ్ఞానం, భక్తి, వైరాగ్యం, తత్త్వం అన్నీ మేళవించిన గ్రంథం. 'ఏ పద్యం, ఏ కథ విడిగా చదివినా రసపూర్ణంగా, స్వసంపూర్ణంగా ఉంటుంది' అని పండితుల అభిప్రాయం.
భాగవతం ఒక ప్రత్యేక సందర్భంలో ఆవిర్భవించింది. అభిమన్యుని కుమారుడు, పాండవ వంశ చక్రవర్తి అయిన పరీక్షిన్మహారాజు — ఒకనాడు వేటకు వెళ్ళి, దాహంతో ఒక ముని ఆశ్రమానికి చేరాడు. తపస్సులో ఉన్న శమీక మహర్షి పలకరించకపోవడంతో ఆగ్రహించి, ఒక చనిపోయిన పామును ముని మెడలో వేశాడు.
ఇది తెలిసిన ముని కుమారుడు శృంగి ఆగ్రహించి — 'ఏడు రోజులలో తక్షక సర్పం కాటుతో పరీక్షిత్తు మరణిస్తాడు' అని శపించాడు. తన తప్పు తెలుసుకున్న పరీక్షిత్తు — మిగిలిన ఏడు రోజులను భగవత్ చింతనలో, మోక్ష సాధనలో గడపాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.
గంగా తీరంలో ప్రాయోపవేశం (ఉపవాస దీక్ష) చేస్తున్న పరీక్షిత్తు వద్దకు శుక మహర్షి (వ్యాసుని కుమారుడు, పరమ జ్ఞాని) వచ్చాడు. 'మరణం సమీపిస్తున్న మనిషి ఏమి చేయాలి, ఏమి వినాలి, ఏమి ధ్యానించాలి?' అని పరీక్షిత్తు అడగగా — శుకుడు ఏడు రోజులు భాగవతాన్ని వినిపించాడు. ఇదే భాగవత సంవాద నేపథ్యం.
భాగవతం 12 స్కంధాలుగా (విభాగాలుగా) విభజించబడింది. ఈ 12 స్కంధాలు ద్వాదశ ఆదిత్యులకు, ద్వాదశ రాశులకు ప్రతీకలని పండితులు చెబుతారు. ఒక్కో స్కంధంలో అనేక అధ్యాయాలు, కథలు, తత్త్వ బోధనలు ఉన్నాయి.
ప్రథమ, ద్వితీయ స్కంధాలు — భాగవత మహిమ, పరీక్షిత్ కథ, సృష్టి ప్రకారం. తృతీయ, చతుర్థ — విదుర-మైత్రేయ సంవాదం, కపిల తత్త్వం, ధ్రువ చరిత్ర. పంచమ — ఋషభ, భరతుల కథలు, భూగోళ వర్ణన. షష్ఠ, సప్తమ — అజామిళోపాఖ్యానం, ప్రహ్లాద చరిత్ర.
అష్టమ స్కంధం — గజేంద్ర మోక్షం, క్షీరసాగర మథనం, వామనావతారం. నవమ — సూర్య-చంద్ర వంశాలు, శ్రీరామ చరిత్ర. దశమ స్కంధం (అతి పెద్దది, భాగవత హృదయం) — శ్రీకృష్ణుని జననం, లీలలు, రుక్మిణీ కల్యాణం. ఏకాదశ — ఉద్ధవ గీత, యాదవ వంశ నాశనం. ద్వాదశ — పరీక్షిత్ మోక్షం, కలియుగ ధర్మాలు.
భాగవతం సాధారణ పురాణ పంచలక్షణాలకు మించి దశలక్షణాలను (పది లక్షణాలను) కలిగి ఉంటుందని చెబుతారు. ఇవి భాగవతం యొక్క విషయ వైవిధ్యాన్ని, లోతును చాటుతాయి:
1. సర్గం (మహత్తు, అహంకారం, పంచతన్మాత్రల సృష్టి), 2. విసర్గం (విరాట్ పురుషుని నుండి చరాచర సృష్టి), 3. స్థానం (శ్రీహరి జగత్ పాలన), 4. పోషణం (శ్రీహరి భక్త రక్షణ), 5. ఊతులు (కర్మ వాసనలు, పుణ్యపాపాలు).
6. మన్వంతరాలు (14 మనువుల చరిత్రలు), 7. ఈశానుకథలు (శ్రీహరి అవతారాలు, భక్తుల చరిత్రలు), 8. నిరోధం (శ్రీహరి యోగనిద్ర, దుష్ట శిక్షణ), 9. ముక్తి (అవిద్యను త్యజించి భక్తితో శ్రీహరిని పొందడం), 10. ఆశ్రయం (సృష్టి-స్థితి-లయాలకు మూలమైన పరమాత్మయే ఆశ్రయం). ఈ దశలక్షణాలలో 'ఆశ్రయమే' (పరమాత్మయే) ప్రధానం — మిగతా తొమ్మిది దాన్ని వివరించడానికే.
తృతీయ, చతుర్థ స్కంధాలలో గాఢమైన తత్త్వ బోధ ఉంది. కపిల మహర్షి (విష్ణువు అవతారం) — తన తల్లి దేవహూతికి 'సాంఖ్య యోగాన్ని', ఆత్మ-పరమాత్మ తత్త్వాన్ని బోధించాడు. భక్తి ద్వారా మోక్షం పొందే మార్గాన్ని వివరించాడు — ఇది 'కపిల గీత'గా ప్రసిద్ధం.
ధ్రువ చరిత్ర — సవతి తల్లి అవమానంతో, ఐదేళ్ళ ధ్రువుడు అడవికి వెళ్ళి, 'ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ' మంత్రంతో ఘోర తపస్సు చేసి, శ్రీహరిని మెప్పించి, శాశ్వతమైన ధ్రువ పదవి (ధ్రువ నక్షత్రం) పొందాడు. చిన్నపిల్లవాడైనా దృఢ సంకల్పంతో భగవంతుని పొందవచ్చని ఈ కథ చాటుతుంది.
పృథు చక్రవర్తి కథ (భూమిని సస్యశ్యామలం చేసినవాడు), ప్రచేతసుల తపస్సు — ఈ స్కంధాలలో ఉన్నాయి. ఇవన్నీ భక్తి, తపస్సు, ధర్మపాలన యొక్క ప్రాధాన్యాన్ని చాటుతాయి.
సప్తమ స్కంధంలోని ప్రహ్లాద చరిత్ర భాగవతంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన, హృదయాన్ని కదిలించే గాథ. రాక్షస చక్రవర్తి, విష్ణుద్వేషి అయిన హిరణ్యకశిపుని కుమారుడిగా జన్మించి కూడా, ప్రహ్లాదుడు గర్భంలోనే (నారద ఉపదేశంతో) పరమ విష్ణు భక్తుడయ్యాడు.
తండ్రి అనేక హింసలకు గురిచేసినా, ప్రహ్లాదుడు 'విష్ణువు సర్వాంతర్యామి' అని నిశ్చలంగా నమ్మాడు. 'ఈ స్తంభంలో ఉన్నాడా?' అని హిరణ్యకశిపుడు స్తంభాన్ని కొట్టగా — విష్ణువు నృసింహావతారంలో ఆవిర్భవించి, బ్రహ్మ వరంలోని ప్రతి షరతునూ అధిగమిస్తూ హిరణ్యకశిపుని సంహరించాడు.
పోతన ఈ ఘట్టాన్ని అత్యంత హృద్యంగా తెలుగులో రచించాడు — 'ఇందుగలడందు లేడని సందేహము వలదు' వంటి అమర పద్యాలతో. (ఈ గాథ మా భక్త ప్రహ్లాద చరితం పేజీలో మరింత వివరంగా ఉంది.)
అష్టమ స్కంధంలోని గజేంద్ర మోక్షం — భాగవతంలో శరణాగతి తత్త్వానికి పరాకాష్ఠ. ఒక అడవి ఏనుగు (గజేంద్రుడు) — పూర్వజన్మలో ఇంద్రద్యుమ్నుడనే రాజు — సరస్సులో నీరు తాగుతుండగా, ఒక మొసలి (పూర్వజన్మలో హూహూ అనే గంధర్వుడు) దాని కాలును పట్టుకుంది.
వేల సంవత్సరాలు పోరాడి అలసిపోయిన గజేంద్రుడు — తన బలం వ్యర్థమని గ్రహించి, పూర్తిగా శ్రీహరికి శరణాగతి చేశాడు. తన తొండంతో ఒక పద్మాన్ని ఎత్తి, 'ఆదిమూలమా! రక్షించు!' అని ఆర్తితో ప్రార్థించాడు.
ఆ ఆర్తనాదం విన్న శ్రీహరి — 'సిరికిం జెప్పడు, శంఖ చక్ర యుగముం జేదోయి సంధింపడు...' — లక్ష్మికి చెప్పకుండా, ఆయుధాలు సరిచూసుకోకుండా, పరివారాన్ని పిలవకుండా, గబగబా గరుడునిపై వచ్చి, సుదర్శన చక్రంతో మొసలిని సంహరించి గజేంద్రుని రక్షించాడు. భక్తుడు ఆర్తితో పిలిస్తే భగవంతుడు అన్నీ మరచి పరుగెత్తి వస్తాడని ఈ కథ చాటుతుంది. పోతన ఈ ఘట్టాన్ని రచించిన పద్యాలు తెలుగు సాహిత్యంలో అమూల్యమైనవి.
అష్టమ స్కంధంలో క్షీరసాగర మథనం (అమృతం కోసం దేవదానవులు పాలసముద్రాన్ని చిలకడం) వర్ణించబడింది. మందర పర్వతాన్ని కవ్వంగా, వాసుకి సర్పాన్ని తాడుగా చేసి మథించగా — హాలాహలం (విషం), లక్ష్మి, ఐరావతం, కామధేనువు, చివరికి అమృతం ఉద్భవించాయి. విషాన్ని శివుడు తాగి 'నీలకంఠుడు' అయ్యాడు; అమృతాన్ని విష్ణువు మోహినీ రూపంలో దేవతలకు పంచాడు.
వామనావతారం — బలి చక్రవర్తి గర్వాన్ని అణచడానికి, విష్ణువు పొట్టి బ్రాహ్మణుడిగా (వామనుడిగా) అవతరించి, 'మూడు అడుగుల నేల' దానం కోరాడు. బలి ఒప్పుకోగానే — త్రివిక్రముడై పెరిగి, ఒక అడుగుతో భూమిని, రెండో అడుగుతో ఆకాశాన్ని ఆక్రమించి, మూడో అడుగు కోసం బలి తలపై పాదం ఉంచి పాతాళానికి తొక్కాడు. బలి భక్తికి మెచ్చి, అతనికి పాతాళ రాజ్యాన్ని, ద్వారపాలక పదవిని ఇచ్చాడు.
దశమ స్కంధం — భాగవతం యొక్క హృదయం, అతి పెద్ద స్కంధం. శ్రీకృష్ణుని జననం నుండి లీలల వరకు అంతా ఇందులో ఉంది. కంసుని చెరసాలలో దేవకీ వసుదేవులకు జన్మించిన కృష్ణుడు — గోకులంలో యశోద నందుల వద్ద పెరిగాడు.
పూతన సంహారం, శకటాసుర భంజనం, యశోదకు నోటిలో విశ్వరూప దర్శనం, వెన్న దొంగతనం, కాళీయ మర్దనం, గోవర్ధనోద్ధరణం, రాసలీల — ఈ బాల-కిశోర లీలలన్నీ దశమ స్కంధంలో మధురంగా వర్ణించబడ్డాయి. తర్వాత కంస సంహారం, మథుర-ద్వారక పాలన.
దశమ స్కంధంలోని రుక్మిణీ కల్యాణం — భాగవతంలో అత్యంత రసవత్తరమైన ఘట్టం. విదర్భ రాకుమారి రుక్మిణి కృష్ణుని ప్రేమించి, తనను వివాహమాడమని రహస్య సందేశం పంపింది. కానీ ఆమె అన్న రుక్మి, ఆమెను శిశుపాలునికి ఇవ్వాలని నిర్ణయించాడు.
వివాహ ముహూర్తానికి ముందు — కృష్ణుడు రుక్మిణిని అపహరించి (ఆమె అంగీకారంతో), శిశుపాల, రుక్మి సైన్యాలను ఓడించి, ద్వారకకు తీసుకువెళ్ళి వివాహమాడాడు. పోతన ఈ ఘట్టాన్ని 'రుక్మిణీ కల్యాణం'గా అత్యంత మధురంగా రచించాడు — ఇది తెలుగు వారికి అత్యంత ప్రియమైన భాగవత ఘట్టం.
కృష్ణుడు రుక్మిణి, సత్యభామ, జాంబవతి సహా అష్టమహిషులను, తర్వాత 16,000 మంది గోపికలను (నరకాసురుడు బంధించినవారిని విడిపించి) వివాహమాడాడు. ఈ కథలన్నీ కృష్ణుని ధర్మరక్షణను, భక్త వాత్సల్యాన్ని చాటుతాయి.
ఏకాదశ స్కంధం — కృష్ణుడు తన ప్రియ భక్తుడు, మిత్రుడు అయిన ఉద్ధవునికి చేసిన పరమార్థ ఉపదేశం ('ఉద్ధవ గీత') ఇందులో ఉంది. ఇందులో 24 గురువుల కథ (ప్రకృతిలోని వస్తువుల నుండి నేర్చుకోవాల్సిన పాఠాలు), భక్తి-జ్ఞాన-వైరాగ్య మార్గాలు వివరించబడ్డాయి.
యాదవ వంశం — ఒక ముని శాపం వల్ల, 'ముసలం' (ఇనుప ముక్క) కారణంగా, తమలో తాము కలహించుకుని నశించింది. కృష్ణుడు — ఒక వేటగాడి బాణం పాదానికి తగలడంతో, తన అవతారాన్ని చాలించి వైకుంఠానికి తిరిగి వెళ్ళాడు. ఇది కలియుగ ప్రారంభానికి సంకేతం.
శ్రీకృష్ణుడు తన శరీరాన్ని విడిచిన తర్వాత, భారతీయులకు ఆయన లీలలను, గాథలను స్మరింపజేసి, ఆధ్యాత్మిక అభివృద్ధికి తోడ్పడిన పవిత్ర గ్రంథం భాగవతం. కృష్ణుని లీలలను తలచుకోవడమే భవసాగరాన్ని దాటించే నౌక అని భాగవతం చెబుతుంది.
ద్వాదశ స్కంధంలో — పరీక్షిత్ మోక్షం, కలియుగ ధర్మాలు, మార్కండేయ కథ వర్ణించబడ్డాయి. ఏడు రోజులు భాగవతం విన్న పరీక్షిత్తు — తక్షక కాటుకు భయపడకుండా, భగవత్ చింతనలో మోక్షం పొందాడు. భాగవత శ్రవణం మరణ భయాన్ని కూడా జయించగలదని ఇది చాటుతుంది.
తెలుగు జాతికి భాగవతం మరింత ప్రత్యేకం — 15వ శతాబ్దంలో బమ్మెర పోతన దీనిని 'శ్రీమదాంధ్ర మహాభాగవతం'గా తెలుగులో రచించాడు. 'ఇది హరికి అంకితం' అని రాజులకు అంకితం ఇవ్వడానికి నిరాకరించిన పోతన ఆత్మగౌరవం, భక్తి తెలుగువారికి ఆదర్శం. 'పలికెడిది భాగవతమట, పలికించెడివాడు రామభద్రుండట' అని పోతన తన రచనను శ్రీరామునికే అంకితం చేశాడు.
భాగవతం మనకు అందించే సందేశం — నవవిధ భక్తి (శ్రవణం, కీర్తనం, స్మరణం, పాదసేవనం, అర్చనం, వందనం, దాస్యం, సఖ్యం, ఆత్మనివేదనం) ద్వారా భగవంతుని పొందవచ్చు. జ్ఞానం, కర్మ కంటే భక్తియే సులభమైన, శ్రేష్ఠమైన మోక్ష మార్గం. భగవంతునికి శరణాగతి చేసినవారిని ఆయన తప్పక రక్షిస్తాడు. ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ! జై శ్రీమన్నారాయణ!