అష్టాదశ మహాపురాణాలలో అతి చిన్నది — దేవీ మాహాత్మ్యం (దుర్గా సప్తశతి) కలిగినది, 9,000 శ్లోకాలు — 12 అధ్యాయాలు
మార్కండేయ మహాపురాణం — అష్టాదశ మహాపురాణాలలో అతి చిన్నది (సుమారు 9,000 శ్లోకాలు) అయినా, దాని ప్రాముఖ్యం అపారం. దీనిని మార్కండేయ మహర్షి (మృత్యుంజయుడు, చిరంజీవి) చెప్పినట్లుగా ప్రతీతి. ఈ పురాణం యొక్క అత్యంత విశిష్టమైన భాగం 'దేవీ మాహాత్మ్యం' (దుర్గా సప్తశతి / చండి) — అమ్మవారిని సృష్టికి మూలకర్తగా, పరమోత్కృష్ట శక్తి స్వరూపిణిగా కీర్తించే హిందువుల పవిత్ర గ్రంథం. దేవీ నవరాత్రులలో పారాయణం చేసే ఈ 700 శ్లోకాల సప్తశతి — మార్కండేయ పురాణంలోని భాగమే. శివ-కేశవుల మాహాత్మ్యం, ఇంద్ర-అగ్ని-సూర్యుల మాహాత్మ్యం, హరిశ్చంద్రుని సత్య నిష్ఠ కూడా ఇందులో వర్ణించబడ్డాయి. ఈ పేజీలో మార్కండేయ పురాణ సారాంశాన్ని 12 అధ్యాయాలలో అసలైన శ్లోకాలతో అందిస్తున్నాం.
మార్కండేయ పురాణం — అష్టాదశ మహాపురాణాలలో పరిమాణంలో అతి చిన్నది అయినా, విషయ ప్రాధాన్యంలో అత్యున్నతమైనది. దీనిని 'సమతూక పురాణం' అని కూడా అంటారు — ఇందులో శైవ, వైష్ణవ, శాక్త (దేవీ) సంప్రదాయాలన్నీ సమాన గౌరవం పొందాయి.
ఈ పురాణం చిరంజీవి అయిన మార్కండేయ మహర్షి పేరిట ప్రసిద్ధి చెందింది. ప్రధానంగా — శివ-విష్ణువుల మాహాత్మ్యం, ఇంద్ర, అగ్ని, సూర్యుల మహిమలు, మరీ ముఖ్యంగా దేవీ మాహాత్మ్యం (సప్తశతి) ఇందులో ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 400–600 మధ్య ఈ పురాణ కీలక భాగాలు సంకలనం చేయబడ్డాయని పండితుల అంచనా.
మార్కండేయ పురాణం ఒక విచిత్రమైన సంవాద రూపంలో ఉంది. వ్యాసుని శిష్యుడు జైమిని — మహాభారతంలోని కొన్ని ధర్మ సందేహాలను తీర్చుకోవడానికి మార్కండేయ మహర్షి వద్దకు వెళ్ళాడు.
మార్కండేయుడు తనకు తీరిక లేదని, వింధ్య పర్వతంలో నివసించే నలుగురు జ్ఞాన పక్షులను (ధర్మ పక్షులను) అడగమని చెప్పాడు. ఈ పక్షులు పూర్వజన్మలో మహర్షి కుమారులు; ఒక శాప కారణంగా పక్షులుగా జన్మించినా, జ్ఞానం, ధర్మ విచక్షణ కలిగి, మనుష్య భాషలో మాట్లాడగలవారు.
జైమిని ప్రశ్నలకు — 'విష్ణువు మానవ రూపంలో ఎందుకు జన్మించాడు? ద్రౌపది ఐదుగురిని ఎలా వివాహమాడింది? బలరాముడు తీర్థయాత్ర ఎందుకు చేశాడు?' వంటివి — ఈ పక్షులు సమాధానమిచ్చాయి. ఈ ప్రశ్నోత్తరాల రూపంలో పురాణ కథలు విప్పబడ్డాయి.
మార్కండేయ పురాణంలోని ప్రసిద్ధ గాథ సత్య హరిశ్చంద్రుని కథ. హరిశ్చంద్రుడు — సత్యానికి, ధర్మానికి కట్టుబడిన ఇక్ష్వాకు వంశ చక్రవర్తి. విశ్వామిత్ర మహర్షి, హరిశ్చంద్రుని సత్యనిష్ఠను పరీక్షించడానికి — ఆయన రాజ్యాన్ని, సర్వస్వాన్ని దానంగా తీసుకున్నాడు.
రాజ్యం కోల్పోయిన హరిశ్చంద్రుడు — భార్య చంద్రమతి, కుమారుడు లోహితాస్యునితో కాశీకి వెళ్ళి, అప్పు తీర్చడానికి భార్యను ఒక బ్రాహ్మణునికి, తనను ఒక కాటి కాపరి (వీరబాహుకు)కి అమ్ముకున్నాడు. కుమారుడు పాముకాటుకు మరణించగా — కాటి కాపరిగా, తన భార్య నుండి కూడా పన్ను (కర్రు) వసూలు చేయవలసిన దుస్థితి వచ్చింది.
ఇన్ని కష్టాలలోనూ హరిశ్చంద్రుడు సత్యాన్ని, ధర్మాన్ని వీడలేదు. చివరికి — ఇదంతా విశ్వామిత్రుని పరీక్ష అని తేలింది; దేవతలు ప్రత్యక్షమై, హరిశ్చంద్రుని సత్యనిష్ఠను కీర్తించి, కుమారుని బ్రతికించి, రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చారు. 'సత్యమేవ జయతే' అనే సందేశానికి హరిశ్చంద్రుడు జీవంత ఉదాహరణ.
మార్కండేయ పురాణం యొక్క హృదయం, అత్యంత ప్రసిద్ధ భాగం 'దేవీ మాహాత్మ్యం' (దుర్గా సప్తశతి, చండి, సప్తశతి అని కూడా అంటారు). ఇది 700 శ్లోకాల (సప్తశతి = 700) గ్రంథం — అమ్మవారి (ఆదిపరాశక్తి) మహిమను, రాక్షస సంహారాలను కీర్తిస్తుంది.
ఈ దేవీ మాహాత్మ్యాన్ని మేధస మహర్షి — రాజ్యం కోల్పోయిన సురథ మహారాజుకు, మోసపోయిన సమాధి అనే వైశ్యునికి వినిపించాడు. వారిద్దరూ దేవిని ఉపాసించి, తమ కోరికలను తీర్చుకున్నారు.
దేవీ మాహాత్మ్యం మూడు చరిత్రలుగా (భాగాలుగా) విభజించబడింది — ప్రథమ చరిత్ర (మధు-కైటభ వధ, మహాకాళి రూపం), మధ్యమ చరిత్ర (మహిషాసుర మర్దిని, మహాలక్ష్మి రూపం), ఉత్తమ చరిత్ర (శుంభ-నిశుంభ వధ, మహాసరస్వతి రూపం). నవరాత్రులలో ఈ సప్తశతి పారాయణం పరమ పుణ్యప్రదం.
దేవీ మాహాత్మ్యంలోని ప్రథమ చరిత్ర — సృష్టి ఆరంభంలో, విష్ణువు యోగనిద్రలో ఉన్నప్పుడు, ఆయన చెవి గులిమి నుండి మధు, కైటభ అనే ఇద్దరు రాక్షసులు పుట్టి, బ్రహ్మను చంపబోయారు.
బ్రహ్మ — విష్ణువును నిద్ర లేపడానికి, విష్ణు యోగనిద్రకు అధిష్ఠాన దేవత అయిన 'యోగనిద్రా దేవి' (మహామాయ, మహాకాళి)ని స్తుతించాడు. దేవి ప్రసన్నురాలై విష్ణువును మేల్కొల్పింది. విష్ణువు ఐదువేల సంవత్సరాలు మధు-కైటభులతో యుద్ధం చేసి, దేవి మాయతో వారిని మోహింపజేసి, తన తొడలపై వారి తలలు ఖండించి సంహరించాడు.
ఈ చరిత్ర — సర్వ శక్తికి మూలం ఆదిపరాశక్తి అని, విష్ణువు వంటి దేవుడు కూడా దేవి కృపతోనే కార్యం సాధించగలడని చాటుతుంది. దేవి 'మహామాయ' — సమస్త జగత్తును మోహంలో ముంచే శక్తి.
మధ్యమ చరిత్ర — దేవీ మాహాత్మ్యంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన మహిషాసుర వధ గాథ. మహిషాసురుడు అనే దున్నపోతు రూపం ధరించగల రాక్షసుడు — తపోబలంతో దేవతలను ఓడించి, స్వర్గాన్ని ఆక్రమించి, ఇంద్ర పదవిని దోచుకున్నాడు.
దేవతలు బ్రహ్మ-విష్ణు-మహేశ్వరులను శరణు వేడగా — వారి తేజస్సులన్నీ ఏకమై, ఒక దివ్య తేజోమూర్తి — దుర్గాదేవి (మహిషాసుర మర్దిని) ఆవిర్భవించింది. దేవతలందరూ ఆమెకు తమ ఆయుధాలను ఇచ్చారు — శివుని త్రిశూలం, విష్ణువు చక్రం, హిమవంతుడు సింహ వాహనం.
దుర్గాదేవి సింహ వాహనంపై, పద్దెనిమిది చేతులలో దివ్యాయుధాలతో మహిషాసురునితో భీకర యుద్ధం చేసి, చివరికి తన త్రిశూలంతో అతనిని సంహరించి 'మహిషాసుర మర్దిని' అయింది. దేవీ నవరాత్రులలో దుర్గాష్టమి నాడు ఈ విజయాన్ని కీర్తిస్తారు.
ఉత్తమ చరిత్ర — శుంభ, నిశుంభ అనే రాక్షస సోదరులు దేవతలను ఓడించి, ముల్లోకాలను ఆక్రమించారు. దేవతలు హిమాలయాలలో దేవిని స్తుతించగా — పార్వతి శరీరం నుండి కౌశికి (అంబిక) అనే దివ్య సుందరి ఆవిర్భవించింది.
ఆమె అపురూప సౌందర్యం చూసి, శుంభ-నిశుంభులు ఆమెను వివాహమాడాలని ప్రయత్నించారు. దేవి 'తనను యుద్ధంలో ఓడించినవారినే వివాహమాడతానని' షరతు పెట్టింది. వారు పంపిన ధూమ్రలోచన, చండ-ముండ, రక్తబీజ అనే సేనానులను దేవి సంహరించింది.
రక్తబీజుడు — అతని రక్తపు చుక్క నేలపై పడితే వేల రక్తబీజులు పుట్టేవి. దేవి — కాళికా దేవిని సృష్టించి, రక్తబీజుని రక్తాన్ని నేలపై పడకుండా కాళి నాలుకతో తాగించి, అతనిని సంహరించింది. చివరికి శుంభ-నిశుంభులను దేవి స్వయంగా వధించి, ముల్లోకాలను రక్షించింది. ఈ చరిత్ర దేవి 'మహాసరస్వతి' రూప మహిమను చాటుతుంది.
దేవీ మాహాత్మ్యం ఆధారంగా, అమ్మవారిని నవదుర్గలు (తొమ్మిది రూపాలు)గా ఆరాధిస్తారు — శైలపుత్రి, బ్రహ్మచారిణి, చంద్రఘంట, కూష్మాండ, స్కందమాత, కాత్యాయని, కాళరాత్రి, మహాగౌరి, సిద్ధిదాత్రి. దేవీ నవరాత్రులలో (ఆశ్వయుజ మాసం) రోజుకో రూపాన్ని పూజిస్తారు.
దుర్గా సప్తశతి పారాయణం — నవరాత్రులలో అత్యంత పుణ్యప్రదం. దేవిని దుర్గ (కష్టాలను తొలగించేది), లక్ష్మి (సంపదను ఇచ్చేది), సరస్వతి (జ్ఞానాన్ని ఇచ్చేది) రూపాలలో కొలుస్తారు. 'యా దేవీ సర్వభూతేషు' శ్లోకాలు దేవిని విద్య, బుద్ధి, శాంతి, దయ, క్షమ రూపాలలో స్తుతిస్తాయి.
దసరా (విజయదశమి) — దేవి మహిషాసురుని సంహరించిన విజయానికి, రాముడు రావణుని జయించిన విజయానికి ప్రతీక. తెలుగు రాష్ట్రాలలో బతుకమ్మ, బొమ్మల కొలువు వంటి పండుగలు దేవీ ఆరాధనతో ముడిపడి ఉన్నాయి.
మార్కండేయ పురాణం — సూర్యుని మహిమను విస్తృతంగా వర్ణిస్తుంది. సూర్యుడు ప్రత్యక్ష దైవం, ఆరోగ్యానికి, తేజస్సుకు, జీవ శక్తికి మూలం. సూర్యోపాసన, ఆదిత్య హృదయం వంటి స్తోత్రాల మహిమ ఇందులో ప్రస్తావించబడింది.
అగ్ని దేవుని మహిమ — యజ్ఞాలలో అగ్ని ద్వారానే దేవతలకు హవిస్సులు చేరతాయి; అగ్ని దేవతలకు, మానవులకు మధ్య దూత. ఇంద్రుని మహిమ — దేవతల రాజు, వర్షాలకు అధిపతి. ఈ దేవతల మహిమలను కీర్తిస్తూ, వారి ఆరాధనా విధానాలను ఈ పురాణం వివరిస్తుంది.
మార్కండేయ మహర్షి — స్వయంగా శివభక్తితో మృత్యువును జయించిన చిరంజీవి. ఆయన సూర్య, అగ్ని, ఇంద్రుల మహిమలను, వారి ద్వారా పొందగల ఫలాలను వివరించడం — ఈ పురాణ ప్రత్యేకత. (మార్కండేయుని పూర్తి కథ మా మార్కండేయ చరితం పేజీలో ఉంది.)
మార్కండేయ పురాణం — పురాణ పంచలక్షణాలలో ఒకటైన 'మన్వంతరాలను' (14 మనువుల యుగ కాలాలను) వివరిస్తుంది. ప్రతి మన్వంతరంలో ఒక మనువు, అతని కాలంలోని దేవతలు, ఋషులు, రాజులు ఉంటారు.
ముఖ్యంగా — ఏడవ మన్వంతరమైన వైవస్వత మన్వంతరం (ప్రస్తుత కాలం), దాని అధిపతి వైవస్వత మనువు (సూర్య పుత్రుడు) గురించి వివరంగా చెప్పబడింది. భవిష్యత్తులో రాబోయే సావర్ణి మనువు కథ — దేవీ మాహాత్మ్యంతో ముడిపడి ఉంది (సురథ మహారాజే సావర్ణి మనువుగా జన్మిస్తాడు).
సృష్టి, ప్రళయం, కల్ప కాలమానం, యుగధర్మాలు — ఈ పురాణంలో వివరించబడ్డాయి. ప్రాచీన భారతీయుల కాల, విశ్వ దృష్టికి ఇది ఒక అద్దం.
మార్కండేయ పురాణంలో దత్తాత్రేయుని (బ్రహ్మ-విష్ణు-మహేశ్వరుల అంశ, అత్రి-అనసూయల కుమారుడు) ప్రస్తావన ఉంది. దత్తాత్రేయుడు — అవధూత, యోగ మార్గానికి ఆద్యుడు. ఆయన 24 గురువుల (ప్రకృతి నుండి నేర్చుకున్న పాఠాలు) తత్త్వాన్ని బోధించాడు.
యోగ మార్గం, ఆత్మ జ్ఞానం, భక్తి — ఈ మార్గాల ద్వారా మోక్షం పొందే విధానాన్ని ఈ పురాణం వివరిస్తుంది. అలర్క రాజు కథ (దత్తాత్రేయుని ఉపదేశంతో యోగం నేర్చుకున్నవాడు) కూడా ఇందులో ఉంది.
మార్కండేయ పురాణం — శైవ, వైష్ణవ, శాక్త, సౌర (సూర్య) సంప్రదాయాలన్నింటినీ సమన్వయం చేసిన అరుదైన పురాణం. అన్ని దేవతలూ ఒకే పరమ శక్తి యొక్క వివిధ రూపాలేనన్న సమన్వయ దృష్టి దీని ప్రత్యేకత.
మార్కండేయ పురాణం మనకు అందించే తత్త్వం — ఆదిపరాశక్తియే సృష్టికి మూలం. దేవి సర్వ ప్రాణులలో శక్తి, బుద్ధి, దయ, శాంతి, క్షమ రూపాలలో వ్యాపించి ఉంది. చెడుపై మంచి విజయం సాధిస్తుందని — మహిషాసుర, శుంభ-నిశుంభ వధలు చాటుతాయి.
హరిశ్చంద్రుని సత్యనిష్ఠ, మార్కండేయుని మృత్యుంజయత్వం, దేవీ శక్తి — ఈ పురాణంలోని ప్రధాన సందేశాలు. సత్యం, ధర్మం, భక్తి, శక్తి ఆరాధన — ఇవన్నీ ఈ పురాణం బోధించే విలువలు.
మార్కండేయ పురాణం — దేవీ ఉపాసనకు, శాక్త సంప్రదాయానికి మూలాధారం. దుర్గా సప్తశతి పారాయణం కష్టాలను తొలగించి, ధైర్యాన్ని, విజయాన్ని, సకల శుభాలను ప్రసాదిస్తుందని భక్తుల విశ్వాసం. ఓం ఐం హ్రీం క్లీం చాముండాయై విచ్చే! జై మాతా దుర్గా!