అష్టాదశ మహాపురాణాలలో రెండవది, అతి పెద్దది — 5 ఖండాలు, 55,000 శ్లోకాలు — 12 అధ్యాయాలు
పద్మ మహాపురాణం — అష్టాదశ మహాపురాణాలలో రెండవది, భాగవతం-పద్మ-విష్ణువులలో అతి పెద్ద పురాణాలలో ఒకటి (సుమారు 55,000 శ్లోకాలు, 600కు పైగా అధ్యాయాలు). దీనిని విష్ణువు 'హృదయం'గా పోల్చుతారు. సృష్టి ఆరంభంలో బ్రహ్మదేవుడు ఒక పద్మం (కమలం)లో ఆవిర్భవించిన కల్ప వృత్తాంతం చెప్పడం వల్ల దీనికి 'పద్మ పురాణం' అని పేరు. ఇది సాత్త్విక పురాణం (శ్రీహరి పారమ్యాన్ని ప్రతిపాదించేది). మానవునికి పంచేంద్రియాలున్నట్లే — సృష్టి, భూమి, స్వర్గ, పాతాళ, ఉత్తర అనే ఐదు ఖండాలు (విభాగాలు) ఇందులో ఉన్నాయి. భగవద్గీత మహాత్మ్యం, విష్ణు సహస్రనామ మహిమ, తులసి-కార్తీక మాస ప్రాశస్త్యం, తీర్థ యాత్రలు, శివ-కేశవ అభేదత్వం — ఇవన్నీ ఇందులో నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి. ఈ పేజీలో పద్మ పురాణ సారాంశాన్ని 12 అధ్యాయాలలో అసలైన శ్లోకాలతో అందిస్తున్నాం.
పద్మ పురాణం — అష్టాదశ మహాపురాణాలలో పరిమాణంలో రెండవ అతి పెద్దది. 'పద్మ' అంటే కమలం — సృష్టి ఆరంభంలో శ్రీమహావిష్ణువు నాభి నుండి ఉద్భవించిన మహాపద్మంలో బ్రహ్మదేవుడు ఆవిర్భవించి సృష్టిని ప్రారంభించాడు. ఆ 'పద్మ కల్ప' వృత్తాంతం చెప్పడం వల్ల దీనికి పద్మ పురాణమని పేరు.
ఇది సాత్త్విక పురాణం — ప్రధానంగా శ్రీహరి (విష్ణువు) పారమ్యాన్ని, భక్తిని ప్రతిపాదిస్తుంది. కొన్ని అధ్యాయాలలో శివుని, శక్తిని (అమ్మవారిని) కూడా కీర్తిస్తుంది. విజ్ఞాన సర్వస్వం (ఎన్సైక్లోపీడియా) వంటి విస్తృత విషయాలు — సృష్టి, భూగోళం, తీర్థాలు, నీతి, యోగ, తత్త్వం — ఇందులో ఉన్నాయి.
ఈ పురాణంలో శివ-కేశవ అభేదత్వం (శివుడు, విష్ణువు ఒక్కరే అని) స్పష్టంగా ప్రతిపాదించబడింది. మానవుని సంకల్పం, ఇంద్రియాలతో చూసేది, బుద్ధితో తెలుసుకునేది — అన్నీ శ్రీమహావిష్ణువు స్వరూపాలేనని పద్మ పురాణం బోధిస్తుంది.
పద్మ పురాణం ఐదు ఖండాలుగా (విభాగాలుగా) విభజించబడింది — మానవునికి పంచేంద్రియాలున్నట్లే. ఒక్కో ఖండంలో అనేక అధ్యాయాలు, కథలు, మహాత్మ్యాలు ఉన్నాయి.
1. సృష్టి ఖండం — విశ్వ సృష్టి, పుష్కర క్షేత్ర మహిమ, బ్రహ్మదేవాలయం (రాజస్థాన్ పుష్కర్). 2. భూమి ఖండం — భూగోళ వర్ణన, పుణ్యక్షేత్రాలు, రాజుల చరిత్రలు, నీతి కథలు. 3. స్వర్గ ఖండం — స్వర్గ లోక వర్ణన, తీర్థ యాత్రలు, వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు.
4. పాతాళ ఖండం — పాతాళ లోకాలు, రామకథ (వాల్మీకి రామాయణానికి భిన్నమైన కథనం), కృష్ణ లీలలు. 5. ఉత్తర ఖండం (అతి పెద్దది, 282 అధ్యాయాలు) — భగవద్గీత మహాత్మ్యం, విష్ణు సహస్రనామ మహిమ, కార్తీక-మాఘ మాస ప్రాశస్త్యం, తులసి మహిమ, భక్తి తత్త్వం. ఈ ఉత్తర ఖండం రామానుజాచార్యులకు అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైనది.
సృష్టి ఖండం — విశ్వ సృష్టి క్రమాన్ని వివరిస్తుంది. శ్రీమహావిష్ణువు నాభి నుండి ఉద్భవించిన పద్మంలో బ్రహ్మదేవుడు ఆవిర్భవించి, సకల సృష్టిని చేశాడు. మహత్తు, అహంకారం, పంచభూతాలు, చరాచర జగత్తు — క్రమంగా ఉద్భవించాయి.
పుష్కర క్షేత్రం (రాజస్థాన్) — బ్రహ్మదేవునికి అంకితమైన అరుదైన క్షేత్రం (భారతదేశంలో బ్రహ్మదేవాలయం ఉన్న అతి కొద్ది ప్రదేశాలలో ఒకటి) — ఇక్కడి మహిమను సృష్టి ఖండం విస్తృతంగా వర్ణిస్తుంది. బ్రహ్మ ఇక్కడ యజ్ఞం చేసినట్లు గాథ; పుష్కర సరస్సు స్నానం పరమ పుణ్యప్రదం.
గాయత్రీ దేవి, సావిత్రి దేవి కథలు, బ్రహ్మ యజ్ఞ వృత్తాంతం — ఈ ఖండంలో ఉన్నాయి. సృష్టి తత్త్వం, కాలమానం, కల్ప వర్ణన కూడా ఇందులో వివరించబడ్డాయి.
భూమి ఖండం — భూగోళ వర్ణన, భారతదేశంలోని నదులు, పర్వతాలు, పుణ్యక్షేత్రాల మహిమను వివరిస్తుంది. అనేక నీతి కథలు, రాజుల చరిత్రలు, ధర్మాచరణ గాథలు ఇందులో ఉన్నాయి.
ప్రసిద్ధ కథలు — వేన-పృథు చరిత్ర (భూమిని సస్యశ్యామలం చేసిన పృథు చక్రవర్తి), సోమవంశ రాజుల చరిత్రలు, పితృభక్తి కథలు, అతిథి సేవా మహిమ. ఈ కథల ద్వారా ధర్మం, సత్యం, భక్తి, దానం విలువలు బోధించబడ్డాయి.
శివ-పార్వతుల కల్యాణం, వివిధ వ్రత విధానాలు, పండుగల ప్రాశస్త్యం కూడా ఇందులో వర్ణించబడ్డాయి. భూమిపై ధర్మబద్ధమైన జీవితం ఎలా గడపాలో ఈ ఖండం మార్గదర్శనం చేస్తుంది.
స్వర్గ ఖండం — స్వర్గ లోక వర్ణన, దేవతల నివాసాలు, పుణ్యఫల ప్రాప్తి గురించి వివరిస్తుంది. పుణ్యకార్యాలు చేసినవారు స్వర్గం పొందుతారని, కానీ పుణ్యఫలం తీరిపోగానే తిరిగి భూమిపై జన్మిస్తారని — అందుకే మోక్షమే శాశ్వతమని బోధిస్తుంది.
తీర్థ యాత్రల మహిమ — కాశీ, ప్రయాగ, గయ, కురుక్షేత్రం, గంగా-యమునా-సరస్వతీ సంగమం వంటి పుణ్యక్షేత్రాల ప్రాశస్త్యం ఇందులో వర్ణించబడింది. తీర్థ స్నానం, దానం, పితృ కర్మలు — పాపహరమని, పుణ్యప్రదమని చెబుతుంది.
వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు — బ్రహ్మచర్యం, గృహస్థం, వానప్రస్థం, సన్యాసం అనే నాలుగు ఆశ్రమాల ధర్మాలను, నాలుగు వర్ణాల విధులను ఈ ఖండం వివరిస్తుంది. ధర్మబద్ధ జీవనమే మోక్షానికి మార్గమని బోధిస్తుంది.
పాతాళ ఖండం — భూమి కింద ఉన్న సప్త పాతాళ లోకాలను (అతల, వితల, సుతల, తలాతల, మహాతల, రసాతల, పాతాళం) వర్ణిస్తుంది. ఇక్కడ దైత్యులు, దానవులు, నాగులు నివసిస్తారు; ఇవి 'బిల స్వర్గాలు' — పైన ఉన్న స్వర్గం కంటే వైభవోపేతమైనవని చెబుతుంది.
ఈ ఖండంలోని విశేషం — వాల్మీకి రామాయణానికి భిన్నమైన రామకథ. శ్రీరాముని అశ్వమేధ యాగం, లవకుశుల యుద్ధం, శంబూక వృత్తాంతం వంటివి — కొన్ని విభిన్న వివరాలతో ఇక్కడ చెప్పబడ్డాయి. రామాయణ కథను ఆధ్యాత్మిక దృష్టితో కూడా వివరిస్తుంది.
శ్రీకృష్ణ లీలలు, గంగా మహాత్మ్యం, మధు-కైటభ వధ కథ — ఈ ఖండంలో ఉన్నాయి. బలి చక్రవర్తి పాతాళ రాజ్యం, శ్రీహరి వామనావతారం కథ కూడా ఇందులో ప్రస్తావించబడ్డాయి.
ఉత్తర ఖండంలోని అత్యంత పవిత్రమైన భాగం 'భగవద్గీత మహాత్మ్యం' — భగవద్గీతలోని 18 అధ్యాయాల మహిమను వివరించే భాగం. శివుడు పార్వతికి — ప్రతి గీత అధ్యాయ పఠనం వల్ల కలిగే ఫలాన్ని, ఉదాహరణ కథలతో వివరించాడు.
భగవద్గీత పఠనం, శ్రవణం — పాపహరమని, జ్ఞానప్రదమని, మోక్షదాయకమని పద్మ పురాణం చాటుతుంది. మరణ సమయంలో గీత శ్లోకం విన్నవారు, గంగా జలం తాగినవారు ఉత్తమ గతి పొందుతారని చెబుతుంది. గీత ప్రతి అధ్యాయానికి ఒక మహాత్మ్య కథ ఉంది.
పద్మ పురాణం ఉత్తర ఖండం — విష్ణు సహస్రనామం (శ్రీహరి వేయి నామాల) మహిమను కీర్తిస్తుంది. మహాభారతంలో భీష్ముడు ధర్మరాజుకు బోధించిన ఈ సహస్రనామం — విష్ణువు వేయి దివ్య నామాలను కలిగి ఉంది.
విష్ణు సహస్రనామ పారాయణం — సకల పాపాలను తొలగించి, ఆయురారోగ్యాలను, సంపదను, మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందని పద్మ పురాణం చెబుతుంది. 'శ్రీ విష్ణోః శ్రవణే పరీక్షిదభవత్' — పరీక్షిత్తు విష్ణు కథ శ్రవణంతో ముక్తి పొందాడని ఉదాహరణ. నిత్యం విష్ణు సహస్రనామం పఠించడం అత్యంత శుభప్రదం.
పద్మ పురాణం — తులసి (బృందా) మహిమను విస్తృతంగా వర్ణిస్తుంది. తులసి — శ్రీమహావిష్ణువుకు అత్యంత ప్రియమైన మొక్క; సాక్షాత్తు లక్ష్మీ స్వరూపం. తులసి దళం లేని విష్ణు పూజ అసంపూర్ణం. తులసి పూజ, తులసి కోట (బృందావనం) ఇంట్లో ఉంచడం — సకల శుభాలను ప్రసాదిస్తుంది.
కార్తీక మాస ప్రాశస్త్యం — కార్తీక మాసం (అక్టోబర్-నవంబర్) విష్ణు-శివ ఆరాధనకు అత్యంత పవిత్రమైన మాసం. కార్తీక స్నానం, దీపారాధన, తులసి పూజ, ఉసిరి (ఆమలక) మొక్క పూజ, వన భోజనం, సోమవార శివ పూజ — ఈ మాసంలో విశేష ఫలప్రదం. కార్తీక పురాణ శ్రవణం సర్వ పాపహరం.
మాఘ మాస ప్రాశస్త్యం — మాఘ మాసం (జనవరి-ఫిబ్రవరి) గంగా స్నానానికి, దానానికి పవిత్రమైన మాసం. మాఘ స్నానం, ప్రయాగ త్రివేణి సంగమ స్నానం — పరమ పుణ్యప్రదం. ఈ మాస మహాత్మ్యాలను పద్మ పురాణం మధురంగా వర్ణిస్తుంది.
పద్మ పురాణం — శివుడు, విష్ణువు ఒక్కరే (శివ-కేశవ అభేదం) అనే గొప్ప సమన్వయ తత్త్వాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది. శైవులు, వైష్ణవుల మధ్య భేదం అనవసరమని, ఇద్దరూ ఒకే పరమాత్మ యొక్క వివిధ రూపాలేనని బోధిస్తుంది.
ఈ సమన్వయ దృష్టి — హిందూ ధర్మంలోని వివిధ సంప్రదాయాల మధ్య ఐక్యతను చాటుతుంది. హరిహర (శివ-విష్ణువుల సంయుక్త రూపం) ఆరాధన కూడా ఈ తత్త్వానికి ప్రతీక. భేద భావం వీడి, భగవంతుడు ఒక్కడేనని గ్రహించడమే నిజమైన జ్ఞానం.
పద్మ పురాణం — అనేక నీతి నియమాలు, వ్రత విధానాలు, నిత్య పూజా విధానాలను వివరిస్తుంది. అతిథి ఆదరణ (అతిథి దేవో భవ), దాన మహిమ, సత్య-అహింస-ధర్మ పాలన — ఈ విలువలను కథల ద్వారా బోధిస్తుంది.
ఏకాదశి వ్రతం, కార్తీక వ్రతం, సత్యనారాయణ వ్రతం వంటి వ్రత విధానాలు, వాటి ఫలాలు ఇందులో వర్ణించబడ్డాయి. శని గ్రహ పీడ నివారణ మార్గాలు, నవగ్రహ శాంతి విధానాలు కూడా ఈ పురాణంలో ఉన్నాయి.
యోగ, ధ్యానం, ఆత్మ తత్త్వం, అద్వైతం, మోక్ష మార్గం — వీటి గురించి తాత్త్విక వివరణ ఇందులో ఉంది. లౌకిక జీవితంలో ధర్మం, ఆధ్యాత్మిక జీవితంలో భక్తి-జ్ఞానం — రెండింటినీ సమన్వయం చేసే మార్గదర్శనం పద్మ పురాణం అందిస్తుంది.
పద్మ పురాణం మనకు అందించే తత్త్వం — శ్రీహరియే పరమాత్మ, సర్వ సృష్టికి మూలం. మానవుని సంకల్పం, ఇంద్రియ జ్ఞానం, బుద్ధి — అన్నీ శ్రీహరి స్వరూపాలే. భగవద్గీత, విష్ణు సహస్రనామం, తులసి పూజ — ఇవి మోక్షానికి సులభ మార్గాలు.
శివ-కేశవ అభేదం, భేద భావ నిరసన — ఈ పురాణం చాటే గొప్ప సమన్వయ తత్త్వం. అన్ని దేవతలూ, అన్ని మార్గాలూ చివరికి ఒకే పరమాత్మకే చేరతాయి. భక్తి, జ్ఞానం, ధర్మం, దానం — ఇవన్నీ మోక్ష సాధనలు.
పద్మ పురాణం — వైష్ణవ భక్తికి, భగవద్గీత మహిమకు, తులసి-కార్తీక ఆరాధనకు, తీర్థ యాత్రలకు మూలాధారం. 'గీత ఒక్కటి చాలు, తులసి ఒక్కటి చాలు, హరి నామం ఒక్కటి చాలు' — మోక్షానికి అని ఈ పురాణం చాటుతుంది. ఓం నమో నారాయణాయ! జై శ్రీమన్నారాయణ!