భారతదేశంలో నది కేవలం నీరు కాదు — ఆమె తల్లి.
గంగ, యమునా, సరస్వతి, గోదావరి, కృష్ణా, నర్మదా, సింధు, కావేరి — ప్రతి నదికీ ఒక కథ, ఒక దేవత, ఒక నాగరికత.
ఇక్కడ ప్రతి నది చరిత్ర, పురాణ కథ, తీర క్షేత్రాలు — మరియు కుంభమేళా, పుష్కరాల సంపూర్ణ వివరాలు. 8 అధ్యాయాలు.
భారతదేశంలో నది కేవలం నీరు కాదు. ఆమె తల్లి. ఆమె దేవత. ఆమె జీవితం.
ప్రపంచంలో ఏ నాగరికతా నదులను 'ఆమె' అని పిలవలేదు. మనం పిలుస్తాం — గంగా మాత, గోదావరి తల్లి, నర్మదా మైయా.
నది ఇస్తుంది — తిరిగి ఏమీ అడగదు.
నీరు ఇస్తుంది. పంట ఇస్తుంది. ప్రాణం ఇస్తుంది.
ఎవరు తాగుతున్నారో చూడదు — ధనవంతుడా, పేదవాడా, మంచివాడా, చెడ్డవాడా అని అడగదు.
ప్రవహిస్తూనే ఉంటుంది.
ఇదే తల్లి లక్షణం. అందుకే భారతీయుడు నదిని 'ఇది' అనడు — 'ఆమె' అంటాడు.
• హిమానీ నదులు — హిమాలయాల మంచు నుండి. ఏడాది పొడవునా ప్రవహిస్తాయి. (గంగ, యమున, సింధు, బ్రహ్మపుత్ర)
• ద్వీపకల్ప నదులు — వర్షాధారం. (గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి, నర్మద, తుంగభద్ర)
• అంతర్వాహిని — భూమి లోపల ప్రవహించేది. (సరస్వతి)
పొడవు: 2,525 కి.మీ. · జన్మస్థానం: గంగోత్రి (గోముఖ్ హిమానీనదం), ఉత్తరాఖండ్ · సంగమం: బంగాళాఖాతం
సగర చక్రవర్తికి 60,000 మంది కుమారులు. వారు అశ్వమేధ యాగ గుర్రాన్ని వెతుకుతూ కపిల మహర్షి ఆశ్రమానికి చేరి, ఆయనను అవమానించారు. మహర్షి కోపదృష్టితో అందరూ భస్మమయ్యారు.
వారి ఆత్మలకు ముక్తి లేదు — భస్మంపై గంగా జలం పడితేనే ముక్తి. కానీ గంగ అప్పుడు స్వర్గంలో ఉంది.
సగరుని వంశంలో భగీరథుడు — వేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాడు. బ్రహ్మ ప్రసన్నుడై గంగను భూమికి పంపడానికి ఒప్పుకున్నాడు.
కానీ ఒక సమస్య: గంగ వేగంగా దిగితే భూమి తట్టుకోలేదు — పగిలిపోతుంది.
భగీరథుడు శివుడిని ప్రార్థించాడు. శివుడు తన జటాజూటంలో గంగను ధరించాడు — ఆమె వేగాన్ని తగ్గించి, మెల్లగా భూమిపైకి విడిచాడు.
అందుకే శివుడు గంగాధరుడు. అందుకే గంగ భాగీరథి.
'భగీరథ ప్రయత్నం' — ఈ మాట ఇక్కడి నుండే వచ్చింది. అసాధ్యమనిపించే దాన్ని, తరతరాల పట్టుదలతో సాధించడం.
• గంగోత్రి — జన్మస్థానం. చార్ ధామ్ (ఉత్తరాఖండ్)లో ఒకటి.
• హరిద్వార్ — 'హరి ద్వారం'. గంగ మైదానంలోకి ప్రవేశించే చోటు. కుంభమేళా జరిగే 4 స్థలాలలో ఒకటి. హర్ కీ పౌడీ ఘాట్లో సాయంకాల గంగా ఆరతి.
• ఋషికేశ్ — యోగా రాజధాని.
• ప్రయాగ్రాజ్ — త్రివేణి సంగమం. కుంభమేళా.
• వారణాసి (కాశీ) — ప్రపంచపు అత్యంత పురాతన సజీవ నగరాలలో ఒకటి. 'కాశ్యాం మరణాత్ ముక్తిః' — కాశీలో మరణిస్తే ముక్తి.
గంగా జలం సంవత్సరాలు నిల్వ ఉంచినా చెడిపోదని సంప్రదాయంగా చెబుతారు. దీనికి కారణం నీటిలో ఉండే బాక్టీరియోఫేజ్లు (బాక్టీరియాను నాశనం చేసే వైరస్లు) కావచ్చని కొన్ని అధ్యయనాలు సూచించాయి.
గమనిక: ఇది కొన్ని పరిశోధనల పరిశీలన. అయితే నేటి గంగ తీవ్రంగా కలుషితమైంది — ముఖ్యంగా కాన్పూర్, వారణాసి వద్ద. పూజించే మనం, ఆమెను కాపాడాలి.
పొడవు: 1,376 కి.మీ. · జన్మస్థానం: యమునోత్రి, ఉత్తరాఖండ్ · సంగమం: ప్రయాగ్రాజ్లో గంగలో కలుస్తుంది
యముని సోదరి. తండ్రి సూర్యుడు, తల్లి సంజ్ఞ. అందుకే ఆమెను యమి అని కూడా అంటారు.
సంప్రదాయం: భాయ్ దూజ్ (భగినీ హస్త భోజనం) రోజున సోదరుడు సోదరి ఇంట భోజనం చేస్తే — యమభయం ఉండదు. ఎందుకంటే ఆ రోజే యముడు యమునా ఇంట భోజనం చేశాడు.
• గోకులం, బృందావనం, మథుర — అన్నీ యమునా ఒడ్డున
• కాళియ మర్దనం — యమునలో విషం కక్కుతున్న కాళియుడనే సర్పాన్ని కృష్ణుడు అణచివేసిన చోటు
• రాస లీల — గోపికలతో యమునా తీరంలో
• వసుదేవుడు శిశు కృష్ణుడిని యమునను దాటించి గోకులానికి తీసుకువెళ్ళాడు — ఆ రాత్రి యమున తనంతట తానే దారి ఇచ్చింది
ఢిల్లీ దాటాక యమున ప్రపంచంలోనే అత్యంత కలుషితమైన నదులలో ఒకటిగా మారింది. కొన్ని చోట్ల ఆక్సిజన్ దాదాపు శూన్యం — చేపలు కూడా బతకవు.
కృష్ణుడు కాళియుడిని అణచి యమునను శుద్ధి చేశాడు. ఈరోజు కాళియుడు మనమే.
ఋగ్వేదంలో అత్యధికంగా స్తుతించబడిన నది — గంగ కంటే ఎక్కువ.
సుమారు క్రీ.పూ. 2000–1500 మధ్య ఈ నది ఎండిపోయింది. కారణాలు — భూకంపాలు, భూమి పలకల కదలిక, ఉపనదుల దారి మారడం.
శాస్త్రీయ ఆధారం: ISRO ఉపగ్రహ చిత్రాలు రాజస్థాన్, హర్యానా, పంజాబ్ కింద ఒక పెద్ద ఎండిన నదీ మార్గాన్ని గుర్తించాయి — ఘగ్గర్-హక్రా నదీ వ్యవస్థ. చాలామంది శాస్త్రజ్ఞులు ఇదే సరస్వతి అని భావిస్తారు.
సింధు లోయ నాగరికతలోని అనేక నగరాలు ఈ నదీ తీరంలోనే ఉన్నాయి. నది ఎండిపోవడమే ఆ నాగరికత పతనానికి ఒక కారణమని ఒక సిద్ధాంతం.
త్రివేణి సంగమం (ప్రయాగ్రాజ్) — గంగ, యమున కళ్ళకు కనిపిస్తాయి. సరస్వతి అంతర్వాహినిగా (భూమి లోపల) కలుస్తుందని విశ్వాసం. అందుకే 'త్రివేణి' (మూడు వేణులు).
పొడవు: 1,465 కి.మీ. — గంగ తర్వాత భారతదేశపు రెండవ పొడవైన నది
జన్మస్థానం: త్ర్యంబకేశ్వర్ (నాసిక్), మహారాష్ట్ర · సంగమం: బంగాళాఖాతం (అంతర్వేది)
పేరు వెనుక: 'గో' = ఆవు, 'దా' = ఇచ్చేది → ఆవులకు (జీవితానికి) నీరిచ్చేది.
కరువు కాలంలో గౌతమ మహర్షి తపస్సు చేసి శివుని నుండి గంగను పొందాడు. అలా వచ్చిన గంగే గోదావరి — అందుకే 'గౌతమి' అనే పేరు.
ఇందుకే గోదావరిని 'దక్షిణ గంగ' అంటారు.
పంచవటి — గోదావరి తీరంలో (నేటి నాసిక్ దగ్గర). రాముడు, సీత, లక్ష్మణులు వనవాస కాలంలో ఇక్కడే ఉన్నారు.
ఇక్కడే:
• శూర్పణఖ ముక్కు కోయబడింది
• బంగారు లేడి మాయ
• సీతాపహరణం
• జటాయువు యుద్ధం
భద్రాచలం — గోదావరి తీరంలో శ్రీరాముని ఆలయం. భక్త రామదాసు నిర్మించినది.
• ధవళేశ్వరం ఆనకట్ట — సర్ ఆర్థర్ కాటన్ నిర్మించినది (1852). కోనసీమ, గోదావరి డెల్టాను ధాన్యాగారంగా మార్చింది.
• కాళేశ్వరం — తెలంగాణ
• పాపికొండలు — గోదావరి కనుమలు
12 ఏళ్ళకు ఒకసారి — బృహస్పతి సింహ రాశిలో ప్రవేశించినప్పుడు. 12 రోజులు. లక్షలాది భక్తులు స్నానం చేస్తారు.
చివరి గోదావరి పుష్కరాలు: 2015. తదుపరి: 2027.
పొడవు: 1,400 కి.మీ. · జన్మస్థానం: మహాబలేశ్వర్, మహారాష్ట్ర · సంగమం: బంగాళాఖాతం (హంసలదీవి)
మహాబలేశ్వర్లో ఒక ఆలయంలోని గోముఖం నుండి పుడుతుంది. ఇక్కడే వేణి, కోయనా నదులు కూడా పుడతాయి.
• శ్రీశైలం — జ్యోతిర్లింగం + శక్తి పీఠం రెండూ ఒకే చోట ఉన్న అరుదైన క్షేత్రం (మల్లికార్జున + భ్రమరాంబ)
• విజయవాడ — ఇంద్రకీలాద్రిపై కనక దుర్గమ్మ
• అమరావతి — శాతవాహన రాజధాని, బౌద్ధ స్తూపం
• నాగార్జునసాగర్ — ఆచార్య నాగార్జునుని పేరు మీద
• మహానంది, అలంపూర్
తుంగభద్ర (హంపి — విజయనగర సామ్రాజ్యం), భీమా, మూసీ (హైదరాబాద్)
కృష్ణా పుష్కరాలు: 12 ఏళ్ళకు ఒకసారి — బృహస్పతి కన్యా రాశిలో. చివరి: 2016. తదుపరి: 2028.
పొడవు: 1,312 కి.మీ. · జన్మస్థానం: అమర్కంటక్, మధ్యప్రదేశ్ · సంగమం: అరేబియా సముద్రం
విశేషం: భారతదేశపు చాలా పెద్ద నదులు తూర్పుకు ప్రవహిస్తాయి. నర్మద పశ్చిమానికి ప్రవహిస్తుంది — ఇది అరుదైనది.
నర్మదలోని ప్రతి రాయి స్వయంభూ శివలింగంగా భావించబడుతుంది — వీటిని 'నర్మదేశ్వర లింగం' లేదా 'బాణ లింగం' అంటారు.
ఇతర శివలింగాలకు ప్రాణప్రతిష్ఠ చేయాలి. నర్మద రాయికి అక్కరలేదు — అది సహజంగానే పవిత్రం.
మరో విశ్వాసం: గంగలో స్నానం చేస్తే పవిత్రత. యమునలో స్నానం చేస్తే పవిత్రత. నర్మదను చూస్తేనే చాలు.
నదిని కాలినడకన చుట్టివచ్చే యాత్ర — ఒక ఒడ్డున పైకి, మరో ఒడ్డున కిందికి. మొత్తం సుమారు 2,600 కి.మీ., 3 సంవత్సరాలు 3 నెలలు 13 రోజులు పడుతుంది.
నియమం: నదిని ఎప్పుడూ దాటకూడదు. అడుక్కుని తినాలి. ఏమీ కూడబెట్టకూడదు.
ఇది భారతదేశంలోని అత్యంత కఠినమైన యాత్రలలో ఒకటి.
పొడవు: 3,180 కి.మీ. — ఈ ప్రాంతపు పొడవైన నది
జన్మస్థానం: టిబెట్ (కైలాస-మానస సరోవర ప్రాంతం) · సంగమం: అరేబియా సముద్రం
'హిందూ' మరియు 'ఇండియా' — రెండు పేర్లూ ఈ నది నుండే.
పర్షియన్లు 'సింధు'ను 'హిందు' అన్నారు (స → హ). గ్రీకులు 'ఇండోస్' అన్నారు → లాటిన్ Indus → India.
సింధు లోయ నాగరికత (క్రీ.పూ. 3300–1300) — హరప్పా, మొహెంజొదారో, ధోలవీరా, లోథల్. ప్రపంచపు తొలి నగర నాగరికతలలో ఒకటి. ప్రణాళికాబద్ధమైన నగరాలు, డ్రైనేజీ వ్యవస్థ, తూనికలు.
ఋగ్వేదంలో సింధు నదిని ఎంతో స్తుతించారు. సప్త సింధు (ఏడు నదుల భూమి) = నేటి పంజాబ్ ప్రాంతం.
పొడవు: 805 కి.మీ. · జన్మస్థానం: తలకావేరి (కూర్గ్), కర్ణాటక · సంగమం: బంగాళాఖాతం
కథ: లోపాముద్ర అనే కన్య — అగస్త్య మహర్షి భార్య. ఆమె నదిగా మారి భూమిని సస్యశ్యామలం చేసిందని ప్రతీతి. అందుకే 'కావేరి'.
• శ్రీరంగం — ప్రపంచపు అతి పెద్ద క్రియాశీల హిందూ ఆలయ సముదాయం (156 ఎకరాలు, 7 ప్రాకారాలు, 21 గోపురాలు). రంగనాథ స్వామి.
• తంజావూరు — బృహదీశ్వర ఆలయం (రాజరాజ చోళుడు, UNESCO)
• రాక్ ఫోర్ట్, ట్రిచీ — ఉచ్చి పిళ్ళయార్
• తలకావేరి — జన్మస్థానం. తులా సంక్రమణ నాడు ఇక్కడ నీరు ఉబికి వస్తుంది.
చోళ సామ్రాజ్యం కావేరి డెల్టాపైనే నిర్మించబడింది. గ్రాండ్ ఆనికట్ (కల్లనై) — కరికాల చోళుడు 2వ శతాబ్దంలో నిర్మించాడు. ప్రపంచంలో ఇప్పటికీ పనిచేస్తున్న అత్యంత పురాతన ఆనకట్టలలో ఒకటి.
• బ్రహ్మపుత్ర — 2,900 కి.మీ. టిబెట్ (యార్లుంగ్ త్సాంగ్పో) నుండి. భారతదేశంలో పురుష నామం ఉన్న అరుదైన నది — 'బ్రహ్మ పుత్ర' (బ్రహ్మ కుమారుడు). అస్సాంలో మజులీ — ప్రపంచపు అతి పెద్ద నదీ ద్వీపం.
• తుంగభద్ర — కృష్ణా ఉపనది. హంపి (విజయనగర సామ్రాజ్యం), కిష్కింధ ప్రాంతం (రామాయణం).
• మహానది — ఒడిశా. కటక్, హీరాకుడ్ ఆనకట్ట.
• తపతి (తాపి) — నర్మదలాగే పశ్చిమానికి ప్రవహిస్తుంది. సూర్యుని కుమార్తె.
• సబర్మతి — గుజరాత్. గాంధీ ఆశ్రమం.
• పెన్నా (పెన్నార్) — ఆంధ్రప్రదేశ్.
• వైగై — మధురై (మీనాక్షి ఆలయం).
• క్షిప్రా — ఉజ్జయిని. కుంభమేళా జరిగే 4 స్థలాలలో ఒకటి. మహాకాళేశ్వర జ్యోతిర్లింగం.
కుంభమేళా — ప్రపంచంలో ఒకే చోట, ఒకే కారణంతో గుమిగూడే అతి పెద్ద మానవ సమూహం. అంతరిక్షం నుండి కనిపించే ఏకైక మానవ సమావేశం.
దేవతలు, రాక్షసులు కలిసి క్షీర సాగరాన్ని మథించారు (మంథర పర్వతం కవ్వం, వాసుకి తాడు).
చివరకు ధన్వంతరి అమృత కుంభం (కలశం)తో బయటకు వచ్చాడు.
అమృతం కోసం దేవతలు, రాక్షసుల మధ్య 12 రోజుల యుద్ధం జరిగింది (దేవ లెక్కలో — మానవ లెక్కలో 12 సంవత్సరాలు).
ఆ పోరాటంలో అమృతం నాలుగు చుక్కలు నాలుగు చోట్ల పడ్డాయి:
1. ప్రయాగ్రాజ్ (అలహాబాద్) — గంగ, యమున, సరస్వతి త్రివేణి సంగమం
2. హరిద్వార్ — గంగ
3. ఉజ్జయిని — క్షిప్రా నది
4. నాసిక్ (త్ర్యంబకేశ్వర్) — గోదావరి
ఈ నాలుగు చోట్లే కుంభమేళా జరుగుతుంది.
గ్రహ స్థానాలను బట్టి — ముఖ్యంగా బృహస్పతి (గురుడు), సూర్యుడు, చంద్రుడు ఏ రాశిలో ఉన్నారన్నదాన్ని బట్టి.
• కుంభమేళా — ప్రతి 12 ఏళ్ళకు ఒకసారి, ఒక్కో చోట
• అర్ధ కుంభ్ — ప్రతి 6 ఏళ్ళకు (ప్రయాగ్రాజ్, హరిద్వార్)
• పూర్ణ కుంభ్ — 12 ఏళ్ళకు (ప్రయాగ్రాజ్)
• మహా కుంభ్ — 144 ఏళ్ళకు ఒకసారి (12 × 12). ప్రయాగ్రాజ్లో.
2025 జనవరి–ఫిబ్రవరిలో ప్రయాగ్రాజ్లో మహా కుంభమేళా జరిగింది — 144 ఏళ్ళ తర్వాత. సుమారు 50 కోట్ల మందికి పైగా భక్తులు హాజరైనట్లు అంచనా. ఇది మానవ చరిత్రలోనే అతి పెద్ద సమావేశం.
అత్యంత పవిత్రమైన రోజులలో అఖాడాలు (సాధు సంఘాలు) ముందుగా స్నానం చేస్తాయి. తర్వాత సామాన్య భక్తులు.
నాగ సాధువులు — వస్త్రాలు ధరించని, భస్మం పూసుకున్న సాధువులు. వీరు ముందుగా స్నానం చేస్తారు.
ఆ రోజుల్లో, ఆ నదీ జలం అమృతంగా మారుతుందని విశ్వాసం. స్నానం చేస్తే జన్మజన్మల పాపాలు తొలగి మోక్షం లభిస్తుందని నమ్మకం.
కుంభమేళాలో రాజు, పేదవాడు, పండితుడు, నిరక్షరాస్యుడు — అందరూ ఒకే నదిలో స్నానం చేస్తారు.
అక్కడ కులం లేదు. హోదా లేదు. డబ్బు లేదు.
నది ఎవరినీ వేరు చేయదు.
అమృతం నదిలో లేదు — ఆ సమానత్వంలో ఉంది.
పుష్కరం = 12 సంవత్సరాలు.
బృహస్పతి (గురుడు) ఒక్కో రాశిలో ఒక్కో సంవత్సరం ఉంటాడు. 12 రాశులు → 12 ఏళ్ళకు ఒక చక్రం.
ప్రతి రాశికి ఒక నది కేటాయించబడింది. బృహస్పతి ఆ రాశిలోకి ప్రవేశించినప్పుడు — ఆ నదికి పుష్కరాలు.
పుష్కరుడు అనే దేవత — శివుని వరంతో నదులలో ప్రవేశించే శక్తి పొందాడు. బృహస్పతి ఏ రాశిలో ఉంటే, పుష్కరుడు ఆ నదిలో 12 రోజులు నివసిస్తాడని విశ్వాసం.
మొదటి 12 రోజులు — ఆది పుష్కరం (అత్యంత పవిత్రం)
చివరి 12 రోజులు — అంత్య పుష్కరం
1. మేషం → గంగా
2. వృషభం → నర్మదా
3. మిథునం → సరస్వతి
4. కర్కాటకం → యమునా
5. సింహం → గోదావరి ⭐
6. కన్య → కృష్ణా ⭐
7. తుల → కావేరి
8. వృశ్చికం → భీమా (భీమరథి)
9. ధనుస్సు → తపతి (పుష్కరవాహిని)
10. మకరం → తుంగభద్ర
11. కుంభం → సింధు
12. మీనం → ప్రాణహిత
⭐ తెలుగు వారికి ముఖ్యమైనవి — గోదావరి (సింహ రాశి), కృష్ణా (కన్యా రాశి).
• గోదావరి పుష్కరాలు — 2015 (జూలై). తదుపరి: 2027
• కృష్ణా పుష్కరాలు — 2016 (ఆగస్టు). తదుపరి: 2028
• తుంగభద్ర పుష్కరాలు — 2020–21
గమనిక: ఖచ్చితమైన తేదీలు పంచాంగాన్ని బట్టి కొద్దిగా మారవచ్చు. అధికారిక ప్రకటనలను చూడండి.
• ఉదయాన్నే నదికి వెళ్ళి, సూర్యోదయ సమయంలో స్నానం
• స్నానం చేసేముందు 'గంగే చ యమునే చైవ...' శ్లోకం
• పితృ తర్పణం — పూర్వీకులకు నీటితో అర్పణ
• దానం — వస్త్రాలు, అన్నం, ధనం
• నదీ తీరంలో దీపారాధన
ముఖ్య గమనిక: పుష్కరాల సమయంలో లక్షలాది మంది గుమిగూడతారు. తొక్కిసలాటలు జరిగిన సందర్భాలు ఉన్నాయి. అధికారుల సూచనలు పాటించండి. వృద్ధులు, పిల్లలతో జాగ్రత్తగా ఉండండి. రద్దీ తక్కువ ఉన్న ఘాట్లను ఎంచుకోండి.
ఇది కఠినమైన అధ్యాయం. కానీ నిజాయితీగా చెప్పాలి.
• గంగ — కాన్పూర్, వారణాసి వద్ద తీవ్ర కాలుష్యం. తోళ్ళ పరిశ్రమల వ్యర్థాలు, మురుగునీరు.
• యమున — ఢిల్లీ దాటాక ప్రపంచపు అత్యంత కలుషిత నదులలో ఒకటి. కొన్ని చోట్ల ఆక్సిజన్ శూన్యం — చేపలు కూడా బతకవు.
• సరస్వతి — ఎండిపోయింది.
• మూసీ (హైదరాబాద్) — పూర్తిగా కలుషితం.
• చాలా చిన్న నదులు వేసవిలో పూర్తిగా ఎండిపోతున్నాయి.
• పరిశ్రమల వ్యర్థాలు నేరుగా నదిలోకి
• శుద్ధి చేయని మురుగునీరు
• ప్లాస్టిక్, పూజా వ్యర్థాలు (ప్లాస్టిక్ కవర్లు, రసాయన రంగులు వేసిన విగ్రహాలు)
• ఇసుక తవ్వకాలు
• అడవుల నరికివేత → నదులు ఎండిపోవడం
మనం నదిని 'తల్లి' అంటాం.
ఆమెకు హారతి ఇస్తాం. పూలు వేస్తాం. పాటలు పాడతాం.
ఆ తర్వాత అదే నదిలో చెత్త వేస్తాం.
ఏ కొడుకైనా తన తల్లిపై చెత్త వేస్తాడా?
పూజ చేయడం భక్తి కాదు. కాపాడటం భక్తి.
• పూజా సామగ్రిని ప్లాస్టిక్లో నదిలో వేయవద్దు. నిర్మాల్యం కోసం ఏర్పాటు చేసిన కుండీలలో వేయండి.
• రసాయన రంగులు వేసిన విగ్రహాలు వద్దు — మట్టి విగ్రహాలు వాడండి. ఇంట్లోనే నిమజ్జనం చేయవచ్చు.
• నదీ తీరంలో చెత్త వేయవద్దు. మీ చెత్తను మీతో తీసుకువెళ్ళండి.
• నీటిని పొదుపు చేయండి.
• స్థానిక నదీ శుభ్రత కార్యక్రమాలలో పాల్గొనండి.
నదిని కాపాడటమే — ఆమెకు చేసే నిజమైన పూజ. 🙏