ఓరుగల్లు కాకతీయ సింహాసనం, రాయగజకేసరి బిరుదు, యుద్ధరంగ నాయకత్వం, మార్కో పోలో వర్ణన — తెలుగు నేల గర్వించే మహారాణి చరిత్ర. 6 అధ్యాయాలు.
రాణి రుద్రమ దేవి (పాలన సుమారు క్రీ.శ. 1262–1289) కాకతీయ వంశానికి చెందిన మహారాణి. రాజధాని ఓరుగల్లు (నేటి వరంగల్, తెలంగాణ).
తండ్రి గణపతిదేవుడు — కాకతీయ సామ్రాజ్యాన్ని అత్యున్నత స్థాయికి తీసుకువెళ్ళిన చక్రవర్తి. ఆయనకు కుమారులు లేకపోవడంతో కుమార్తె రుద్రమను వారసురాలిగా ప్రకటించారు.
ఆ కాలంలో స్త్రీ పాలకురాలు కావడం అసాధారణం. అందుకే గణపతిదేవుడు ఆమెను 'రుద్రదేవ మహారాజు' అనే పురుష నామంతో పుత్రికా పుత్ర సంప్రదాయం ప్రకారం వారసురాలిగా నియమించారు.
సుమారు 1262లో రుద్రమ దేవి కాకతీయ సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించారు. ప్రారంభంలో కొందరు సామంతులు, బంధువులు స్త్రీ పాలనను వ్యతిరేకించారు.
ఆమె తన సామర్థ్యంతో ఈ తిరుగుబాట్లను అణచివేశారు. యుద్ధరంగంలో స్వయంగా పాల్గొని, పురుష వేషధారణలో సైన్యాన్ని నడిపించారని చారిత్రక ఆధారాలు చెబుతున్నాయి.
శాసనాలలో ఆమెను 'రుద్రదేవ మహారాజు', 'రాయగజకేసరి' (శత్రు రాజులనే ఏనుగులకు సింహం వంటిది) అనే బిరుదులతో పేర్కొన్నారు.
రుద్రమ దేవి పాలనలో యాదవ (సేయుణ) రాజ్యం, తూర్పు గంగులు, పాండ్యులు వంటి పొరుగు శక్తులతో పలు యుద్ధాలు జరిగాయి.
దేవగిరి యాదవ రాజు మహాదేవుడు కాకతీయ రాజ్యంపై దండెత్తినప్పుడు, రుద్రమ దేవి ఆయనను ఓడించి తరిమివేశారని చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.
ఆమె సైనిక సామర్థ్యం, రాజనీతి నైపుణ్యం కారణంగా కాకతీయ సామ్రాజ్యం ఆమె పాలనలో స్థిరంగా నిలిచింది.
వెనీషియన్ యాత్రికుడు మార్కో పోలో 13వ శతాబ్దంలో భారతదేశం సందర్శించినప్పుడు, ఈ ప్రాంతపు రాణి గురించి ప్రశంసాపూర్వకంగా రాశారని విస్తృతంగా ఉదహరిస్తారు.
ఆయన వర్ణన ప్రకారం — ఆ రాణి ప్రజలపట్ల న్యాయంగా, ధర్మబద్ధంగా పరిపాలించేది; ప్రజలచే ఎంతో గౌరవించబడేది.
గమనిక: మార్కో పోలో వర్ణన మోటుపల్లి ఓడరేవు ప్రాంతానికి సంబంధించినది. ఇది రుద్రమ దేవినే సూచిస్తుందని చాలామంది చరిత్రకారులు భావిస్తారు, అయితే దీనిపై కొంత చర్చ ఉంది.
రుద్రమ దేవి పాలనలో నాయంకర వ్యవస్థ (సైనిక-భూమి పాలనా వ్యవస్థ) బలపడింది. ప్రతిభ ఆధారంగా సామాన్య కుటుంబాల నుండి కూడా నాయకులను నియమించారు.
వ్యవసాయానికి చెరువుల నిర్మాణం కాకతీయ పాలనలో ప్రధాన అంశం. రామప్ప చెరువు, పాకాల చెరువు వంటివి ఈ వంశ కృషికి నిదర్శనం.
ఓరుగల్లు కోట బలోపేతం, దేవాలయాల నిర్మాణం, వాణిజ్య ప్రోత్సాహం ఆమె పాలనలో కొనసాగాయి.
రుద్రమ దేవి సుమారు 1289లో మరణించారని భావిస్తారు. ఆమె తర్వాత మనవడు ప్రతాపరుద్రుడు సింహాసనం అధిష్ఠించారు.
భారత చరిత్రలో అతి కొద్దిమంది మహిళా పాలకులలో రుద్రమ దేవి ఒకరు — మరియు యుద్ధరంగంలో స్వయంగా నాయకత్వం వహించిన అరుదైన రాణి.
తెలుగు ప్రజలకు ఆమె ధైర్యం, పాలనా సామర్థ్యం, స్త్రీ శక్తికి శాశ్వత ప్రతీక. వరంగల్లోని కాకతీయ కళాతోరణం, రామప్ప దేవాలయం (యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ కట్టడం) ఈ వంశ ఘనతకు సాక్ష్యాలు.