అష్టాదశ మహాపురాణాలలో శైవ సాహిత్య సంకలనం — 7 సంహితలు, 24,000 శ్లోకాలు — 12 అధ్యాయాలు
శివ మహాపురాణం — అష్టాదశ (18) మహాపురాణాలలో ఒకటి, శైవ సాహిత్య సంకలనంలో ప్రధానమైనది. ఇది ప్రధానంగా శివుడు, పార్వతి ల చుట్టూ తిరుగుతూ, శివ తత్త్వాన్ని, మహిమను, పూజా విధానాలను, శివ సంబంధ గాథలను వివరిస్తుంది. వాయవీయ సంహిత ప్రకారం మొదట ఇందులో 12 సంహితలు, లక్ష శ్లోకాలు ఉండేవి; వేదవ్యాసుడు పునర్విభజన చేసిన తర్వాత 24,000 శ్లోకాలు మిగిలాయి. వ్యాసుడు దీనిని తన శిష్యుడు రోమహర్షణునికి ఉపదేశించాడు. శివుని అవతారాలు, లింగ మహిమ, 12 జ్యోతిర్లింగాలు, రుద్రాక్ష-విభూతి ప్రాశస్త్యం, శివ భక్తి మార్గాలు — ఇవన్నీ ఈ పురాణంలో నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి. ఈ పేజీలో శివ పురాణ సారాంశాన్ని 12 అధ్యాయాలలో అసలైన శ్లోకాలతో అందిస్తున్నాం.
శివ పురాణం హిందూ సంస్కృత గ్రంథాల అష్టాదశ మహాపురాణాలలో ఒకటి. ఇది ప్రధానంగా శివుని, పార్వతిని కేంద్రంగా చేసుకున్నా — సకల దేవతలను ప్రస్తావించి గౌరవిస్తుంది. శివ తత్త్వం, శివ భక్తి, శివ పూజా విధానం, శివ సంబంధ పౌరాణిక గాథలను లోతుగా వివరిస్తుంది.
ఈ పురాణం యొక్క విశిష్టత — ఇది కేవలం కథల సంకలనం కాదు; శివ లింగారాధన, రుద్రాక్ష-విభూతి ధారణ, ఓంకార-పంచాక్షరీ మంత్ర మహిమ, శివరాత్రి వ్రత విధానం వంటి ఆచరణాత్మక ఆరాధనా మార్గాలను కూడా బోధిస్తుంది. శివ పురాణ పఠనం, శ్రవణం పాపహరమని, మోక్షదాయకమని శాస్త్ర వచనం.
ప్రస్తుతం లభించే శివ పురాణం ఏడు సంహితలుగా (విభాగాలుగా) విభజించబడింది. ఒక్కో సంహితలో ఎన్నో అధ్యాయాలు, శివ తత్త్వ బోధనలు, గాథలు ఉన్నాయి:
1. విద్యేశ్వర సంహిత (25 అధ్యాయాలు) — శివ పురాణ మాహాత్మ్యం, లింగార్చన రీతులు, రుద్రాక్ష-విభూతి ధారణ మహిమ. 2. రుద్ర సంహిత — సృష్టి, సతీ, పార్వతీ, కుమార, యుద్ధ అనే 5 ఖండాలు (శివ కల్యాణం, సతీ గాథ, కుమారస్వామి జననం). 3. శతరుద్ర సంహిత (42 అధ్యాయాలు) — శివుని 11 రుద్ర అవతారాలు, ఇతర అవతారాలు.
4. కోటిరుద్ర సంహిత (43 అధ్యాయాలు) — 12 జ్యోతిర్లింగాల ఆవిర్భావం, మహిమ. 5. ఉమా సంహిత (51 అధ్యాయాలు) — దేవీ మహిమ, శుంభ-నిశుంభ వధ. 6. కైలాస సంహిత (23 అధ్యాయాలు) — ప్రణవ (ఓంకార) తత్త్వం, నవవిధ భక్తి. 7. వాయవీయ సంహిత — శివ తత్త్వ జ్ఞానం. ఈ సంహితల ద్వారా శివ పురాణం శివ తత్త్వాన్ని సమగ్రంగా అందిస్తుంది.
శివ పురాణంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ గాథ లింగోద్భవం — శివుడు అనంత జ్యోతిర్లింగంగా ఆవిర్భవించిన గాథ. ఒకసారి బ్రహ్మ, విష్ణువుల మధ్య 'ఎవరు గొప్ప?' అనే వివాదం తలెత్తింది.
ఆ సమయంలో, వారి మధ్య ఒక అనంతమైన అగ్నిస్తంభం (జ్యోతిర్లింగం) ఆవిర్భవించింది — దానికి ఆది, అంతం కనిపించలేదు. 'ఈ స్తంభం చివర ఎవరు ముందుగా కనుగొంటే వారే గొప్ప' అని నిర్ణయించుకున్నారు. విష్ణువు వరాహ రూపంలో కిందకు, బ్రహ్మ హంస రూపంలో పైకి వెళ్ళారు.
ఎంత వెతికినా ఆ స్తంభం అంతు దొరకలేదు. బ్రహ్మ అబద్ధం చెప్పగా (మొగలి పువ్వును సాక్ష్యంగా చూపి), విష్ణువు నిజాయితీగా 'కనుగొనలేకపోయాను' అని ఒప్పుకున్నాడు. అప్పుడు ఆ స్తంభం నుండి శివుడు ప్రత్యక్షమై — తానే ఆది-అంతం లేని పరబ్రహ్మమని చాటాడు. ఈ గాథ మహాశివరాత్రి పర్వదినానికి మూలం; ఆ రోజే శివుడు లింగరూపంలో ఆవిర్భవించాడని విశ్వాసం.
శివ పురాణం శివుని నిరాకార-సాకార రెండు రూపాలలో వర్ణిస్తుంది. శివ లింగం — నిరాకార పరబ్రహ్మానికి ప్రతీక; సకల సృష్టికి మూలమైన శక్తికి సంకేతం. లింగం అంటే 'చిహ్నం' — శివుని ఉనికికి చిహ్నం.
శివుని రూపంలోని ప్రతి అంశానికి తాత్త్విక అర్థం ఉంది — జటాజూటంలో గంగ (పవిత్రత), నెలవంక (కాల నియంత్రణ), మూడవ కన్ను (జ్ఞానం, వినాశ శక్తి), నాగాభరణం (మృత్యుంజయత్వం), త్రిశూలం (సత్త్వ-రజ-తమో గుణాలు / సృష్టి-స్థితి-లయ), డమరుకం (నాద బ్రహ్మ, సృష్టి నాదం), విభూతి (వైరాగ్యం).
రుద్ర సంహితలోని సతీ ఖండంలో — శివుని మొదటి భార్య సతీదేవి (దక్ష ప్రజాపతి కుమార్తె) గాథ ఉంది. దక్షుడు శివుని ద్వేషించి, తాను చేసే మహా యజ్ఞానికి శివుని ఆహ్వానించలేదు.
పుట్టింటి యజ్ఞానికి పిలవకపోయినా, సతి తండ్రి ఇంటికి వెళ్ళింది. అక్కడ దక్షుడు శివుని తీవ్రంగా అవమానించాడు. భర్త అవమానాన్ని భరించలేక, సతి యోగాగ్నిలో తన దేహాన్ని త్యజించింది.
ఈ వార్త విన్న శివుడు ఉగ్రుడై — తన జటనుండి వీరభద్రుని సృష్టించి, దక్ష యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేయించాడు, దక్షుని శిరస్సు ఖండించాడు (తర్వాత మేకతల అతికించి బ్రతికించాడు). సతి దేహాన్ని భుజాన వేసుకుని శివుడు ప్రళయ తాండవం చేయగా — విష్ణువు సుదర్శన చక్రంతో సతీ దేహాన్ని ఖండించాడు. ఆ శరీర భాగాలు పడిన చోటే 18 (అష్టాదశ) శక్తి పీఠాలు ఏర్పడ్డాయి.
సతి తర్వాత, ఆమె పార్వతిగా (హిమవంతుని కుమార్తె) పునర్జన్మ పొందింది. చిన్నతనం నుండే శివుని భర్తగా పొందాలని తపించింది. కానీ శివుడు సతీ వియోగంతో ఘోర తపస్సులో మునిగి ఉన్నాడు.
తారకాసుర సంహారానికి శివ పుత్రుడు అవసరం కావడంతో, దేవతలు మన్మథుని పంపి శివుని తపోభంగం చేయించడానికి ప్రయత్నించారు — శివుడు మూడవ కన్ను తెరిచి మన్మథుని భస్మం చేశాడు. చివరికి, పార్వతి తీవ్ర తపస్సు చేసి శివుని మెప్పించింది.
శివ-పార్వతుల కల్యాణం వైభవంగా జరిగింది — సకల దేవతలు, మహర్షులు హాజరయ్యారు. ఈ దివ్య దంపతుల కల్యాణం ఆదర్శ దాంపత్యానికి ప్రతీక. వారికి గణేశుడు, కుమారస్వామి జన్మించారు.
రుద్ర సంహితలోని కుమార ఖండంలో — శివ తేజస్సు నుండి కుమారస్వామి (కార్తికేయుడు) ఆవిర్భవించిన గాథ ఉంది. శివ తేజస్సును అగ్ని, గంగ ద్వారా శరవణంలో విడిచిపెట్టగా, ఆరుగురు కృత్తికలు పెంచిన ఆరు ముఖాల దివ్య బాలుడు షణ్ముఖుడు.
దేవతల సర్వసైన్యాధ్యక్షునిగా నియమించబడిన కుమారస్వామి — తారకాసురుని సంహరించి దేవతలను రక్షించాడు. ఈ ఖండంలోనే గణపతి ఆవిర్భావం, గణాధ్యక్ష పదవి, శ్రీశైల క్షేత్ర మహిమ కూడా వర్ణించబడ్డాయి.
శతరుద్ర సంహితలో — శివుని 11 రుద్ర అవతారాలు, ఇతర అవతారాలు వివరించబడ్డాయి. వీటిలో హనుమంతుడు (రుద్రాంశ సంభూతుడు), వీరభద్రుడు, దుర్వాస మహర్షి, శరభేశ్వరుడు, పిప్పలాద, నందీశ్వరుడు వంటి అవతారాలు ప్రసిద్ధం.
శివుడు భక్తుల రక్షణ కోసం, ధర్మ సంస్థాపన కోసం వివిధ రూపాలలో అవతరించాడు. ఈ అవతార గాథలు శివుని కరుణను, భక్తవాత్సల్యాన్ని చాటుతాయి. శివుడు 'ఆశుతోషుడు' (శీఘ్రంగా ప్రసన్నుడయ్యేవాడు) — భక్తి శ్రద్ధలతో పూజిస్తే వెంటనే వరాలిస్తాడని ప్రతీతి.
కోటిరుద్ర సంహితలో — శివుని 12 జ్యోతిర్లింగాల ఆవిర్భావం, మహిమ వివరంగా వర్ణించబడ్డాయి. ఈ 12 జ్యోతిర్లింగాలు భారతదేశంలోని వివిధ పవిత్ర క్షేత్రాలలో శివుడు స్వయంభువుగా (స్వయంగా) వెలసిన ప్రదేశాలు.
సోమనాథ్ (గుజరాత్), మల్లికార్జున/శ్రీశైలం (ఆంధ్రప్రదేశ్ — 'దక్షిణ కైలాసం'), మహాకాళేశ్వర్ (ఉజ్జయిని), ఓంకారేశ్వర్ (మధ్యప్రదేశ్), కేదారనాథ్ (హిమాలయాలు), భీమశంకర్, కాశీ విశ్వనాథ్ (వారణాసి), త్రయంబకేశ్వర్, వైద్యనాథ్, నాగేశ్వర్, రామేశ్వరం, ఘృష్ణేశ్వర్ — ఈ 12 జ్యోతిర్లింగాల దర్శనం పరమ పుణ్యప్రదమని శివ పురాణం చెబుతుంది.
విద్యేశ్వర సంహితలో — రుద్రాక్ష, విభూతి (భస్మ) ధారణ మహిమ విస్తృతంగా వర్ణించబడింది. రుద్రాక్ష శివుని కన్నీటి బిందువుల నుండి ఆవిర్భవించిందని గాథ; దీనిని ధరించడం వల్ల ఆరోగ్యం, ఆధ్యాత్మిక శక్తి, శివ కృప లభిస్తాయని విశ్వాసం. ఏక ముఖ నుండి అనేక ముఖ రుద్రాక్షల వరకు ఒక్కో దానికి ఒక్కో మహిమ.
విభూతి (పవిత్ర భస్మం) — త్రిపుండ్రంగా (మూడు అడ్డ గీతలు) నుదుటిపై ధరిస్తారు; ఇది వైరాగ్యానికి, శరీరం అంతిమంగా భస్మమవుతుందనే సత్యానికి ప్రతీక. లింగార్చన — శివ లింగాన్ని బిల్వ పత్రాలతో, జలధారతో, పంచామృతంతో అభిషేకించడం శివునికి అత్యంత ప్రీతికరమని శివ పురాణం చెబుతుంది.
ముఖ్యంగా బిల్వ పత్రం (మారేడు ఆకు) శివునికి ఎంతో ప్రియమైనది — మూడు దళాలు త్రిమూర్తులకు, మూడు కన్నులకు, మూడు గుణాలకు ప్రతీక. 'ఒక్క బిల్వ దళం శివునికి సమర్పిస్తే కోటి యజ్ఞాల ఫలం' అని శివ పురాణ వచనం.
శివ పురాణం మహాశివరాత్రి వ్రత మహిమను వివరిస్తుంది — మాఘ/ఫాల్గుణ మాస కృష్ణ చతుర్దశి నాడు, రాత్రంతా జాగరణ చేస్తూ శివుని పూజించడం పరమ పుణ్యప్రదం. ఈ రాత్రే లింగోద్భవం జరిగిందని, శివ-పార్వతుల కల్యాణం జరిగిందని విశ్వాసం.
శివ పూజలో — అభిషేకం (జల, పాల, పంచామృత ధారలతో), బిల్వార్చన, రుద్రాభిషేకం (శ్రీ రుద్రం పఠనంతో), పంచాక్షరీ మంత్ర జపం ప్రధానం. 'శివాయ విష్ణురూపాయ' అని శివుని విష్ణు స్వరూపంగా, 'శివోహం' (నేనే శివుడను) అని ఆత్మతత్త్వంగా ఆరాధించే మార్గాలను శివ పురాణం బోధిస్తుంది.
శివ పురాణం మనకు అందించే తత్త్వం — శివుడు 'మంగళకరుడు' (శివ = శుభం), లయకారకుడు అయినా వాస్తవానికి కరుణామయుడు. లయం అంటే వినాశం కాదు — పునఃసృష్టికి దారి. శివుడు వైరాగ్యానికి, తపస్సుకు, యోగానికి, నాద-నృత్యానికి (నటరాజు) అధిపతి.
'శివోహం' (నేనే శివుడను) — శివ పురాణం బోధించే అద్వైత తత్త్వం. ప్రతి జీవిలోని ఆత్మ శివ స్వరూపమే; ఈ సత్యాన్ని గ్రహించడమే ముక్తి. శివుడు 'ఆశుతోషుడు' — సరళమైన భక్తికే ప్రసన్నుడవుతాడు; ఆడంబరాలు అవసరం లేదు, నిష్కల్మష భక్తి చాలు.
శివ పురాణం — శివ భక్తికి, శివ తత్త్వ జ్ఞానానికి, శైవ ఆరాధనా సంప్రదాయానికి మూలాధారం. లింగారాధన, రుద్రాక్ష-విభూతి, పంచాక్షరీ మంత్రం, శివరాత్రి వ్రతం — ఇవన్నీ ఈ పురాణం నుండి మనకు సంక్రమించిన ఆధ్యాత్మిక సంపద. ఓం నమః శివాయ! హర హర మహాదేవ్!