అష్టాదశ మహాపురాణాలలో అతి పెద్దది — కుమారస్వామి చెప్పినది, 81,000 శ్లోకాలు — 12 అధ్యాయాలు
స్కంద మహాపురాణం — అష్టాదశ మహాపురాణాలలో అతి పెద్దది (సుమారు 81,000 శ్లోకాలు, కొన్ని మూలాలు లక్ష శ్లోకాలు అంటాయి). దీనిని శివ-పార్వతుల కుమారుడు స్కందుడు (కుమారస్వామి, సుబ్రహ్మణ్యుడు, కార్తికేయుడు) చెప్పినట్లు ప్రతీతి; అందుకే 'స్కంద పురాణం'. ఇది శైవ పురాణం (తామస). ఈ పురాణం యొక్క విశిష్టత — ఇది అనేక ఖండాలు, క్షేత్ర మాహాత్మ్యాలు (స్థల పురాణాలు) కలిగి ఉంది. కాశీ ఖండం, వేంకటాచల మాహాత్మ్యం, అరుణాచల మాహాత్మ్యం, కేదార ఖండం, రేవా (నర్మదా) ఖండం — ఇలా భారతదేశంలోని ఎన్నో పుణ్యక్షేత్రాల మహిమలు ఇందులో నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి. శివ, సుబ్రహ్మణ్య భక్తి, తారకాసుర వధ, వ్రత-తీర్థ మహిమలు — ఇవన్నీ ఇందులో ఉన్నాయి. ఈ పేజీలో స్కంద పురాణ సారాంశాన్ని 12 అధ్యాయాలలో అసలైన శ్లోకాలతో అందిస్తున్నాం.
స్కంద పురాణం — అష్టాదశ మహాపురాణాలలో పరిమాణంలో అతి పెద్దది. దీనిని శివ కుమారుడు స్కందుడు (కుమారస్వామి) చెప్పడం వల్ల 'స్కంద పురాణం' అని పేరు. ఇది శైవ సంప్రదాయంలో అత్యంత ప్రధానమైన పురాణం.
ఈ పురాణం యొక్క ప్రత్యేకత — ఇది ఒకే కథ కాదు; అనేక ఖండాలు (విభాగాలు), క్షేత్ర మాహాత్మ్యాలు (వివిధ పుణ్యక్షేత్రాల స్థల పురాణాలు) కలిగిన బృహత్ సంకలనం. భారతదేశంలోని ఎన్నో తీర్థ క్షేత్రాల మహిమలు, స్థల పురాణాలు ఇందులో నమోదు చేయబడ్డాయి.
స్కంద పురాణంలో ఏడు ప్రధాన ఖండాలు — మహేశ్వర, వైష్ణవ, బ్రహ్మ, కాశీ, అవంతి, నాగర, ప్రభాస ఖండాలు. ఒక్కో ఖండంలో అనేక క్షేత్ర మాహాత్మ్యాలు, కథలు ఉన్నాయి.
స్కంద పురాణం — తన కథను తానే (కుమారస్వామి) చెప్పే పురాణం కాబట్టి, స్కందుని ఆవిర్భావం, తారకాసుర వధ ఇందులో ప్రధానం. తారకాసురుడు అనే రాక్షసుడు — 'శివ పుత్రుని చేతిలో మాత్రమే మరణం' అనే వరంతో దేవతలను హింసించాడు.
శివ తేజస్సు నుండి, అగ్ని-గంగల ద్వారా, శరవణంలో ఆరుగురు కృత్తికలు పెంచిన ఆరు ముఖాల షణ్ముఖుడు (కుమారస్వామి) ఆవిర్భవించాడు. దేవతల సర్వసైన్యాధ్యక్షునిగా నియమించబడి, తారకాసురుని సంహరించి దేవతలను రక్షించాడు.
(కుమారస్వామి పూర్తి చరిత్ర మా శ్రీ సుబ్రహ్మణ్య చరితం పేజీలో ఉంది.) స్కందుడు — వీరత్వానికి, జ్ఞానానికి, యవ్వన శక్తికి ప్రతీక. దక్షిణ భారత (ద్రావిడ) సంప్రదాయంలో మురుగన్ ఆరాధనకు స్కంద పురాణం మూలాధారం.
స్కంద పురాణంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ భాగం 'కాశీ ఖండం' — వారణాసి (కాశీ, బెనారస్) క్షేత్ర మహిమను వర్ణించే స్థల పురాణం. కాశీ — శివుని నగరం, మోక్షదాయక క్షేత్రం, 'అవిముక్త క్షేత్రం' (శివుడు ఎన్నడూ విడిచిపెట్టని క్షేత్రం).
కాశీలో మరణించినవారికి సాక్షాత్తు శివుడే 'తారక మంత్రం' (రామ నామం) ఉపదేశించి ముక్తి ప్రసాదిస్తాడని విశ్వాసం. కాశీ విశ్వనాథ జ్యోతిర్లింగం, మణికర్ణికా ఘాట్, గంగా మహిమ, అన్నపూర్ణా దేవి — వీటిని కాశీ ఖండం వర్ణిస్తుంది.
కాశీ ఖండాన్ని తెలుగులో శ్రీనాథ మహాకవి 'కాశీ ఖండం'గా అనువదించాడు — ఇది తెలుగు సాహిత్యంలో ప్రసిద్ధ ప్రబంధం. కాశీ యాత్ర, గంగా స్నానం, విశ్వనాథ దర్శనం — పరమ పుణ్యప్రదమని ఈ ఖండం చాటుతుంది.
స్కంద పురాణంలోని 'వేంకటాచల మాహాత్మ్యం' — తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర క్షేత్ర మహిమను వర్ణించే భాగం. ఇది తిరుమల స్థల పురాణానికి ప్రధాన ఆధారం. వేంకటాచలం (శేషాచలం, ఏడుకొండలు) ఎలా పవిత్ర క్షేత్రమైందో వివరిస్తుంది.
శ్రీనివాసుని (వేంకటేశ్వరుని) అవతార గాథ, పద్మావతి కల్యాణం, ఆకాశరాజు, కుబేరుని అప్పు, స్వామి పుష్కరిణి మహిమ, వరాహ క్షేత్ర ప్రాశస్త్యం — వీటిని వేంకటాచల మాహాత్మ్యం వర్ణిస్తుంది.
(శ్రీవేంకటేశ్వరుని పూర్తి చరిత్ర మా వేంకటేశ్వర చరితం పేజీలో ఉంది.) కలియుగంలో వేంకటేశ్వరుని దర్శనం సర్వ పాపహరమని, సకల శుభప్రదమని ఈ మాహాత్మ్యం చాటుతుంది.
స్కంద పురాణం — భారతదేశంలోని అనేక పుణ్యక్షేత్రాల మాహాత్మ్యాలను (స్థల పురాణాలను) కలిగి ఉంది. ఇది 'తీర్థ క్షేత్రాల విజ్ఞాన సర్వస్వం' వంటిది.
అరుణాచల మాహాత్మ్యం (తిరువణ్ణామలై — శివుడు అగ్ని లింగంగా వెలసిన క్షేత్రం), కేదార ఖండం (కేదారనాథ్), రేవా ఖండం (నర్మదా నది మహిమ), ప్రభాస ఖండం (సోమనాథ్), బదరీ క్షేత్రం — వీటి మాహాత్మ్యాలు ఇందులో ఉన్నాయి.
దక్షిణ భారతంలోని అనేక మురుగన్ (సుబ్రహ్మణ్య) క్షేత్రాలు — పళని, తిరుచెందూర్, స్వామిమలై — వీటి మహిమలు కూడా స్కంద పురాణంలో వర్ణించబడ్డాయి. ఈ క్షేత్ర మాహాత్మ్యాలు తీర్థయాత్రలకు, భక్తికి ప్రేరణ.
స్కంద పురాణంలోని రేవా ఖండంలో — ప్రసిద్ధమైన 'సత్యనారాయణ వ్రత కథ' ఉంది. ఇది తెలుగు ఇళ్ళలో అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన వ్రతం — శుభకార్యాలలో, గృహప్రవేశాలలో, ప్రతి పౌర్ణమికి చేసే వ్రతం.
సత్యనారాయణ స్వామి (విష్ణువు) వ్రతం చేస్తే — కోరిన కోరికలు తీరతాయని, సకల శుభాలు కలుగుతాయని విశ్వాసం. ఈ వ్రత కథలో — ఒక పేద బ్రాహ్మణుడు, కట్టెలమ్ముకునేవాడు, ఒక వర్తకుడు, రాజు — వీరు వ్రతం చేసి సుఖాలు పొందిన, నిర్లక్ష్యం చేసి కష్టాలు పడిన కథలు ఉన్నాయి.
సత్యనారాయణ వ్రతం — సత్యమే నారాయణుడని, సత్య నిష్ఠతో జీవించాలని బోధిస్తుంది. వ్రత ఫలం కంటే — వ్రతం ద్వారా కలిగే భక్తి, సత్య నిష్ఠ, కుటుంబ ఐక్యత ముఖ్యమని ఈ కథ చాటుతుంది.
స్కంద పురాణం — శైవ పురాణం కావడంతో, శివ మహిమను విస్తృతంగా వర్ణిస్తుంది. శివ లింగార్చన, రుద్రాభిషేకం, బిల్వార్చన, పంచాక్షరీ మంత్ర జపం — వీటి మహిమను కీర్తిస్తుంది.
మహాశివరాత్రి మాహాత్మ్యం — శివరాత్రి వ్రతం, జాగరణ, ఉపవాసం మహిమను ఈ పురాణం వివరిస్తుంది. ప్రసిద్ధమైన 'గుణనిధి' కథ (శివరాత్రి నాడు తెలియకుండా శివ పూజ చేసి ముక్తి పొందిన దుర్మార్గుడు) కూడా ఇందులో ఉంది.
స్కంద పురాణం — అనేక వ్రతాలు, వాటి విధానాలు, ఫలాలను వివరిస్తుంది. ఏకాదశి, ప్రదోష, శివరాత్రి, స్కంద షష్ఠి, కార్తీక వ్రతం, సోమవార వ్రతం — వీటిని బోధిస్తుంది.
తీర్థ మహిమలు — గంగా, నర్మదా, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి వంటి పవిత్ర నదులు, వాటిలో స్నానం చేసే పుణ్యఫలం — వీటిని వర్ణిస్తుంది. తీర్థ యాత్రలు, పుణ్యక్షేత్ర దర్శనం — ఆధ్యాత్మిక పురోగతికి తోడ్పడతాయని చాటుతుంది.
దాన మహిమ — అన్నదానం, గోదానం, భూదానం, విద్యా దానం, తీర్థ యాత్రలలో దానం — వీటి ఫలాలను స్కంద పురాణం కీర్తిస్తుంది. దానం, తీర్థం, వ్రతం — ఇవన్నీ పాపహరమని, పుణ్యప్రదమని బోధిస్తుంది.
స్కంద పురాణం — తెలుగు వారికి ప్రియమైన శ్రీశైల క్షేత్ర మహిమను కూడా వర్ణిస్తుంది. శ్రీశైలం — మల్లికార్జున జ్యోతిర్లింగం, భ్రమరాంబ శక్తి పీఠం కలిగిన అరుదైన క్షేత్రం (జ్యోతిర్లింగం + శక్తి పీఠం ఒకేచోట). 'దక్షిణ కైలాసం' అని ప్రసిద్ధి.
శివుడు మల్లికార్జునుడిగా, పార్వతి భ్రమరాంబగా ఇక్కడ వెలిశారు — కుమారస్వామి (స్కందుడు) అలిగి క్రౌంచ పర్వతానికి వెళ్ళగా, శివపార్వతులు అతనిని వెతుక్కుంటూ ఇక్కడికి వచ్చారని స్థల పురాణం. అందుకే స్కందునికి, ఈ క్షేత్రానికి ప్రత్యేక సంబంధం.
దక్షిణ భారతంలోని అనేక శైవ, వైష్ణవ, శాక్త క్షేత్రాల మాహాత్మ్యాలు స్కంద పురాణంలో ఉన్నాయి. ఈ క్షేత్ర మాహాత్మ్యాలు — తీర్థయాత్రలకు, భక్తి పెంపొందించడానికి, స్థల చరిత్రలను భద్రపరచడానికి విలువైన ఆధారాలు.
స్కంద పురాణం — ధర్మం, నీతి, సదాచారం గురించి అనేక కథల ద్వారా బోధిస్తుంది. సత్యం, అహింస, దయ, పరోపకారం, గురు భక్తి, మాతృ-పితృ భక్తి — వీటి ప్రాధాన్యాన్ని చాటుతుంది.
వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు, గృహస్థ ధర్మం, రాజ ధర్మం, స్త్రీ ధర్మం — వీటిని ఈ పురాణం వివరిస్తుంది. ధర్మబద్ధమైన జీవితం ద్వారా ఇహపర సుఖాలు, చివరికి మోక్షం పొందవచ్చని బోధిస్తుంది.
భక్తి, జ్ఞానం, కర్మ — మూడు మార్గాల ద్వారా భగవంతుని చేరవచ్చని స్కంద పురాణం చాటుతుంది. గురు మహిమ, సత్సంగ ప్రాధాన్యం, భగవన్నామ స్మరణ — వీటిని కీర్తిస్తుంది.
స్కంద పురాణం — కుమారస్వామి (సుబ్రహ్మణ్యుని) భక్తిని, ఆరాధనను విస్తృతంగా వివరిస్తుంది. స్కంద షష్ఠి (సుబ్రహ్మణ్య షష్ఠి) వ్రత మహిమ, కావడి సంప్రదాయం, షడాక్షరీ మంత్రం ('శరవణభవ') మహిమ — వీటిని కీర్తిస్తుంది.
సర్ప దోష నివారణ, సంతాన ప్రాప్తి, వివాహ యోగం, శత్రు నివారణ — వీటి కోసం సుబ్రహ్మణ్యుని పూజిస్తారని ఈ పురాణం చెబుతుంది. నాగ దేవత రూపంలో కూడా సుబ్రహ్మణ్యుని ఆరాధిస్తారు.
సుబ్రహ్మణ్య స్వామి — వీరత్వానికి, జ్ఞానానికి, తండ్రికే (శివునికే) ప్రణవ మంత్రం బోధించిన గురుతత్త్వానికి ప్రతీక. 'తారకాసురుని (అజ్ఞానాన్ని) జ్ఞానశక్తితో జయించడమే' స్కంద తత్త్వం అని ఈ పురాణం చాటుతుంది.
స్కంద పురాణం మనకు అందించే సందేశం — భక్తి, తీర్థ యాత్రలు, వ్రతాలు, ధర్మాచరణ ద్వారా జీవితాన్ని పవిత్రం చేసుకోవచ్చు. ఈ పురాణం అనేక క్షేత్ర మాహాత్మ్యాల ద్వారా — భారతదేశపు పుణ్యక్షేత్రాల మహిమను, తీర్థయాత్రల ప్రాధాన్యాన్ని చాటుతుంది.
శివ భక్తి, సుబ్రహ్మణ్య భక్తి — వీటి ద్వారా అజ్ఞానాన్ని, విఘ్నాలను, భయాలను జయించవచ్చు. తారకాసురుని (అజ్ఞానాన్ని) కుమారస్వామి (జ్ఞానశక్తి) జయించినట్లు — మనం కూడా జ్ఞానంతో అజ్ఞానాన్ని జయించాలి.
స్కంద పురాణం — శైవ భక్తికి, క్షేత్ర మాహాత్మ్యాలకు, తీర్థ-వ్రత మహిమలకు మూలాధారం. కాశీ, తిరుమల, శ్రీశైలం వంటి క్షేత్రాల మహిమలను భద్రపరచిన ఈ మహా పురాణం — భారతీయ తీర్థ సంస్కృతికి అమూల్య నిధి. ఓం శరవణభవ! ఓం నమః శివాయ! హరోహరా!