నరేంద్రనాథ్ దత్త నుండి స్వామి వివేకానంద వరకు — చికాగో ప్రసంగం, రామకృష్ణ మిషన్, ఆధారసహిత ప్రసిద్ధ సూక్తులతో సంపూర్ణ చరిత్ర. 7 అధ్యాయాలు.
స్వామి వివేకానంద 1863 జనవరి 12న కలకత్తాలో జన్మించారు. అసలు పేరు నరేంద్రనాథ్ దత్త. తండ్రి విశ్వనాథ్ దత్త — కలకత్తా హైకోర్టులో న్యాయవాది. తల్లి భువనేశ్వరీ దేవి — భక్తిపరురాలు, రామాయణ మహాభారత కథలు చెప్పి కుమారుని పెంచింది.
బాల్యం నుండే నరేంద్రుడు అసాధారణ జ్ఞాపకశక్తి, తర్కశక్తి కలిగి ఉండేవాడు. ధ్యానంలో సహజ ఆసక్తి ఉండేది. అదే సమయంలో వ్యాయామం, కుస్తీ, సంగీతంలోనూ నిపుణుడు.
కలకత్తా ప్రెసిడెన్సీ కళాశాల, స్కాటిష్ చర్చ్ కళాశాలలో పాశ్చాత్య తత్త్వశాస్త్రం, తర్కశాస్త్రం, యూరోపియన్ చరిత్ర అధ్యయనం చేశారు. హెర్బర్ట్ స్పెన్సర్, జాన్ స్టువర్ట్ మిల్, కాంట్, హెగెల్ రచనలు చదివారు.
1881లో నరేంద్రుడు శ్రీ రామకృష్ణ పరమహంసను దక్షిణేశ్వర కాళీ ఆలయంలో మొదటిసారి కలిశారు. అప్పటికి నరేంద్రుడు హేతువాది — దేవుని ఉనికిని ప్రశ్నించేవాడు.
నరేంద్రుడు రామకృష్ణులను అడిగిన ప్రశ్న: 'మీరు దేవుడిని చూశారా?' రామకృష్ణులు వెంటనే బదులిచ్చారు — 'అవును, నిన్ను చూస్తున్నట్టే స్పష్టంగా చూశాను. కాదు, ఇంకా స్పష్టంగా.' ఈ సమాధానం నరేంద్రుని జీవితాన్ని మార్చివేసింది.
ఐదేళ్ళ పాటు (1881–1886) రామకృష్ణుల శిష్యరికంలో ఉన్నారు. గురువు 1886లో సమాధి చెందాక, నరేంద్రుడు సన్యాసం స్వీకరించి వివేకానంద అయ్యారు.
సన్యాసం స్వీకరించాక వివేకానందుడు పరివ్రాజకుడిగా భారతదేశమంతా కాలినడకన పర్యటించారు. హిమాలయాల నుండి కన్యాకుమారి వరకు తిరిగారు.
ఈ యాత్రలో భారతదేశ దారిద్ర్యం, అజ్ఞానం, కుల వివక్షను ప్రత్యక్షంగా చూశారు. రాజులతోనూ, పేదలతోనూ సమానంగా కలిశారు.
1892 డిసెంబరులో కన్యాకుమారి చేరుకుని, సముద్రంలోని ఒక శిలపై మూడు రోజులు ధ్యానం చేశారు. ఈ శిల నేడు వివేకానంద రాక్ మెమోరియల్గా ప్రసిద్ధి. ఇక్కడే భారతదేశ పునరుద్ధరణ దార్శనికత ఆయనకు స్ఫురించిందని చెబుతారు.
1893 సెప్టెంబరు 11న చికాగోలో జరిగిన ప్రపంచ మత మహాసభ (Parliament of the World's Religions)లో వివేకానందుడు ప్రసంగించారు. ఆయన ప్రారంభ వాక్యం సభను నిలబెట్టి కరతాళధ్వనులు చేయించింది:
"అమెరికా సోదర సోదరీమణులారా!"
"Sisters and brothers of America!" — ప్రారంభ సంబోధన, చికాగో, 11 సెప్టెంబరు 1893
ఆ ప్రసంగంలో ఆయన హిందూమతం బోధించే సహనం (tolerance) మరియు సార్వత్రిక ఆమోదం (universal acceptance) గురించి మాట్లాడారు:
"సహనాన్ని మాత్రమే కాదు — అన్ని మతాలనూ సత్యమని అంగీకరించడాన్ని ప్రపంచానికి బోధించిన మతానికి చెందినవాడిని కావడం నాకు గర్వకారణం."
"I am proud to belong to a religion which has taught the world both tolerance and universal acceptance."
అమెరికాలో మూడేళ్ళకు పైగా ఉండి, వేదాంతం, యోగం గురించి ఉపన్యాసాలు ఇచ్చారు. పాశ్చాత్య దేశాలకు హిందూ తత్త్వాన్ని పరిచయం చేసిన మొదటి ప్రధాన ఆచార్యుడు ఆయనే.
1897 మే 1న వివేకానందుడు రామకృష్ణ మిషన్ను స్థాపించారు. దీని ఆదర్శం — 'ఆత్మనో మోక్షార్థం జగద్ధితాయ చ' (తన మోక్షం కోసం, ప్రపంచ హితం కోసం).
సేవను ఆరాధనగా భావించడం ఆయన ప్రధాన బోధన. మనిషిలో దేవుడిని చూడాలని చెప్పి 'దరిద్ర నారాయణ సేవ' అనే భావనను ప్రచారం చేశారు.
బేలూర్ మఠం (కలకత్తా సమీపంలో) సంస్థ ప్రధాన కేంద్రంగా నెలకొల్పబడింది. నేటికీ ఇది విద్య, వైద్యం, విపత్తు సహాయ కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తోంది.
వివేకానందుని బోధనలలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి, ఆధారసహితంగా నమోదైనవి:
"లేవండి, మేల్కొనండి — లక్ష్యం చేరేవరకు ఆగవద్దు."
"Arise, awake, and stop not till the goal is reached." — కఠోపనిషత్తు ఆధారంగా ఆయన తరచూ ఉపయోగించిన పిలుపు
"బలహీనతే మరణం. బలమే జీవితం."
"Strength is life, weakness is death."
"ఒక ఆలోచన తీసుకోండి. ఆ ఒక్క ఆలోచనను మీ జీవితంగా చేసుకోండి — దాని గురించే ఆలోచించండి, కలలు కనండి, జీవించండి. ఇదే విజయానికి మార్గం."
"Take up one idea. Make that one idea your life — think of it, dream of it, live on that idea... This is the way to success."
"విద్య అంటే మనిషిలో ఇప్పటికే ఉన్న పరిపూర్ణత్వాన్ని వెలికితీయడం."
"Education is the manifestation of the perfection already in man."
"మిమ్మల్ని మీరు నమ్మనంతవరకు, మీరు దేవుడిని నమ్మలేరు."
"You cannot believe in God until you believe in yourself."
"ప్రపంచం ఒక పెద్ద వ్యాయామశాల — మనం బలవంతులం కావడానికి ఇక్కడకు వచ్చాం."
"The world is the great gymnasium where we come to make ourselves strong."
1902 జూలై 4న, కేవలం 39 సంవత్సరాల వయసులో బేలూర్ మఠంలో వివేకానందుడు మహాసమాధి చెందారు. మరణానికి ముందు రోజు కూడా శిష్యులకు శుక్ల యజుర్వేదం బోధించారు.
భారత ప్రభుత్వం ఆయన జన్మదినమైన జనవరి 12ను జాతీయ యువజన దినోత్సవంగా ప్రకటించింది (1984 నుండి).
ఆధునిక భారత పునరుజ్జీవనంలో ఆయన పాత్ర అపారమైనది. హిందూమతాన్ని ఆత్మవిశ్వాసంతో ప్రపంచానికి ప్రదర్శించి, భారతీయులలో జాతీయ చైతన్యాన్ని రగిలించారు.