1
తల్లి గర్భమునను
ధనము తానెవ్వడు తేడు, తాను బోవు
కాలమునను ధనమ్ము గొనిపోడు,
లోకులెల్ల యెఱుగుదురు భాస్కరా!
భావం: మనుషుడు పుట్టినప్పుడు తల్లి గర్భం నుండి ధనంతో రాడు, మరణించినప్పుడు దానిని తనతో తీసుకుపోడు — ఇది అందరికీ తెలిసిన సత్యం. సంపద శాశ్వతం కాదని ఈ పద్యం బోధిస్తుంది.
2
నీళ్ళలోన మొసలి
నిగిడి యేనుగు దీయు బయటకు రాదు
నేలపై మొసలి యేనుగుచే నొక్కబడు
తెలియరా యిది భాస్కరా!
భావం: మొసలి నీటిలో ఉన్నప్పుడు మాత్రమే బలంగా ఉంటుంది, నేలపైకి వచ్చినప్పుడు అదే ఏనుగుచే అణగారిపోతుంది. ప్రతి ఒక్కరి బలం వారికి అనుకూలమైన పరిస్థితుల్లోనే ఉంటుందని ఈ పద్యం తెలుపుతుంది.
3
అడిగిన నీయని వాని
యొద్ద ధనమెంత ఉన్నను నుపయోగం లేదు
ఇచ్చువాని యొద్ద లేకున్న
నైనను దాత యనందగురా భాస్కరా!
భావం: అడిగినా ఇవ్వని పిసినారి దగ్గర ఎంత సంపద ఉన్నా దాని ప్రయోజనం లేదు. తన దగ్గర తక్కువగా ఉన్నా ఇచ్చేవాడే నిజమైన దాత అని పిలవబడతాడు.
4
చదువది ఎంత గలిగిన
రసజ్ఞత యించుక చాలకున్న నేరికినిన్
గుణసంయుతులెవ్వరు మెచ్చరు
మంచికూర నుప్పులేక రుచిగా నొప్పునా భాస్కరా!
భావం: ఎంత చదువు ఉన్నా, ఆ చదువు యొక్క సారాన్ని కొంచెమైనా అర్థం చేసుకోకపోతే ఆ విద్య నిరుపయోగమే. ఉప్పు లేకుండా రుచికరమైన కూర ఎలా బాగుండదో, రసజ్ఞత లేని విద్య కూడా అలాగే.
5
తన కడుపు చల్లగానుండిన
చుట్టములే చుట్టములౌదురు
తనకడుపు మాడినపుడు
చుట్టములే శత్రువులౌదురు భాస్కరా!
భావం: తన పరిస్థితి బాగుండి సంపద ఉన్నప్పుడు బంధువులు దగ్గరగా ఉంటారు. తనకు కష్టం వచ్చినప్పుడు అదే బంధువులు దూరమైపోతారు లేదా శత్రువుల్లా మారిపోతారు — ఇది లోక నీతి.
6
ఉత్తమ గుణములు కలవాని
కడకే చేరుదురు జనులు మిత్రులుగాను
నీచగుణములు కలవాని
కడ నెవ్వరు చేరరయా భాస్కరా!
భావం: మంచి గుణాలు కలిగిన వ్యక్తి దగ్గరికి ప్రజలు మిత్రులుగా చేరుతారు. చెడ్డ గుణాలు కలిగినవారి దగ్గరికి ఎవరూ చేరరు — మంచితనమే మనుషులను ఆకర్షిస్తుంది.
7
బలవంతుడ నాకేమని
పలువురితో నిగ్రహించి పలుకుట మేలా
బలవంతుని కంటెను
విజయుడు బుద్ధిమంతుడేరా భాస్కరా!
భావం: తాను బలవంతుడిననే గర్వంతో ఇతరులపై దౌర్జన్యం చేయడం మంచిది కాదు. కేవలం శరీర బలం కంటే బుద్ధిబలమే నిజమైన విజయాన్ని తీసుకువస్తుంది.
8
మేలు చేసిన వారికి
కీడు తలచుట పాపమండ్రు పెద్దలు
కీడు చేసిన వారికి
మేలు చేయుటే ఘనత యండ్రు భాస్కరా!
భావం: మనకు మేలు చేసినవారికి కీడు తలపెట్టడం పాపమని పెద్దలు చెప్తారు. మనకు కీడు చేసినవారికి కూడా మేలు చేయడమే అత్యున్నతమైన గుణం.
9
ఓర్పు లేని మనుజుండు
ఎన్ని విద్యలు చదివిననూ ఫలితము లేదు
ఓర్పు గలవాని కెన్నడు
కీడు రాదు సుఖము గల్గు భాస్కరా!
భావం: సహనం లేని వ్యక్తి ఎన్ని విద్యలు నేర్చినా అతనికి ప్రయోజనం లేదు. సహనం కలిగిన వ్యక్తికి ఎప్పుడూ కష్టాలు రాకుండా సుఖం కలుగుతుంది.
10
ఆపదలందున చిక్కిన
మిత్రుని కాపాడువాడె నిజమైన మిత్రుడు
సుఖమున మిత్రుడై మెలగి
ఆపద వీడెడువాడు మిత్రుడు కాడురా భాస్కరా!
భావం: కష్ట సమయంలో తోడుగా నిలిచి సహాయం చేసేవాడే నిజమైన మిత్రుడు. సుఖ సమయంలో మాత్రమే మిత్రుడిలా ఉండి, కష్టం వచ్చినప్పుడు వదిలేసేవాడు నిజమైన మిత్రుడు కాదు.
11
గుణవంతుడైన పేదవాడు
ధనవంతుడైన దుర్గుణుని కన్న మేలు
సువాసన గల పూవు
సువాసన లేని పూవు కన్న మేలు భాస్కరా!
భావం: గుణవంతుడైన పేదవాడు, దుర్గుణాలున్న ధనవంతుని కన్నా మేలైనవాడు. సువాసన గల పూవు, వాసన లేని పూవు కంటే విలువైనది — గుణమే నిజమైన సంపద.
12
తనకు లేనిది ఇతరులకు
నిచ్చుట గొప్ప దాతృత్వమండ్రు పెద్దలు
తనకు మిగిలిన దానిని
దానము చేయుట సామాన్యమేరా భాస్కరా!
భావం: తనకు లేనప్పుడు కూడా ఇతరులకు ఇచ్చేవాడే గొప్ప దాత. తనకు మిగిలిపోయిన దాన్ని దానం చేయడం సాధారణ విషయమే — త్యాగంతో ఇవ్వడమే గొప్పతనం.
13
మూర్ఖుని హితవు చెప్పిన
కోపగించి శత్రువుగా జూచు నతడు
వివేకి హితవు చెప్పిన
సంతసించి స్నేహమొనర్చు నెపుడు భాస్కరా!
భావం: మూర్ఖుడికి మంచి సలహా చెప్తే అతడు కోపగించి శత్రువుగా చూస్తాడు. వివేకవంతుడికి అదే సలహా చెప్తే సంతోషించి స్నేహం చేస్తాడు — వినేవారి స్వభావాన్ని బట్టి సలహా ప్రభావం ఉంటుంది.
14
పెద్దల యెదుట తానే
పెద్దనని బీరములు పల్కుట తగదు
పెద్దరికము గుణముననే
తెలియుట ఘనమగు లక్షణమురా భాస్కరా!
భావం: పెద్దల ముందు తనను తాను గొప్పగా చెప్పుకోవడం తగదు. నిజమైన గొప్పతనం గుణాల్లో, నడవడికలో కనిపించాలి — మాటల్లో కాదు.
15
నిదానమె ప్రధానమురా
తొందరపడి చేసిన పనులు చెడిపోవురా
నిదానించి తలపోసిన
కార్యములే సఫలమగురా భాస్కరా!
భావం: ఏ పనైనా నిదానంగా, ఆలోచించి చేయడమే ప్రధానం. తొందరపాటుతో చేసిన పనులు చెడిపోతాయి. నిదానంగా ఆలోచించి చేసిన కార్యాలే విజయవంతమవుతాయి.
16
విద్యలేని మనుజుండు
ధనమెంత గలిగిననూ గౌరవమబ్బదురా
విద్యగల్గిన పేదవాడు
సభలందు గౌరవమందుచుండురా భాస్కరా!
భావం: విద్య లేని వ్యక్తికి ఎంత సంపద ఉన్నా సమాజంలో గౌరవం లభించదు. విద్యావంతుడైన పేదవాడు సభల్లో గౌరవింపబడతాడు — విద్యే నిజమైన గౌరవాన్ని తీసుకువస్తుంది.
17
పరుల కష్టము జూచి
సంతసించు వాని కన్న పాపాత్ముడు లేడు
పరుల సుఖము జూచి
సంతసించు వాడే పుణ్యాత్ముడురా భాస్కరా!
భావం: ఇతరుల కష్టాలను చూసి సంతోషించే వ్యక్తి కంటే పాపాత్ముడు ఎవరూ లేరు. ఇతరుల సుఖాన్ని చూసి సంతోషించేవాడే నిజమైన పుణ్యాత్ముడు.
18
కష్టమైనను సత్యమునే
పలుకుచు ధర్మము తప్పక మెలగు మనుజుండు
అంత్యమున సుఖమునొందు
అసత్యునికి శాంతి లేదురా భాస్కరా!
భావం: కష్టమైనా సత్యాన్నే పలుకుతూ, ధర్మాన్ని తప్పకుండా జీవించే వ్యక్తి చివరికి సుఖాన్ని పొందుతాడు. అసత్యం పలికేవాడికి ఎప్పటికీ మనశ్శాంతి లభించదు.
19
బుద్ధిమంతుడు తన శత్రువు
బలమెరిగి జాగరూకతతో మెలగు సతము
మూర్ఖుడు తన బలిమిని
మెచ్చుకొనుచు చెడి పోవు సుమ్ము భాస్కరా!
భావం: బుద్ధిమంతుడు తన శత్రువు బలాన్ని తెలుసుకుని జాగ్రత్తగా మెలుగుతాడు. మూర్ఖుడు తన బలాన్నే మెచ్చుకుంటూ గర్వంతో చివరికి నష్టపోతాడు.
20
ఎదిరి బలమెరిగి మెలగిన
చెడని బ్రతుకు దొరుకురా జగతిలో
ఎదిరి బలమెరుగక మెలగిన
చెడుగే ప్రాప్తించు తుదకు సుమ్ము భాస్కరా!
భావం: ప్రతిపక్షుని బలాన్ని తెలుసుకుని జాగ్రత్తగా వ్యవహరించేవారికి జీవితం సాఫీగా సాగుతుంది. ఎదుటివారి బలాన్ని అర్థం చేసుకోకుండా మెలిగేవారికి చివరికి కష్టాలే వస్తాయి.
📚 మూలం: ఈ పద్యాలు మరియు వాటి భావాలు సంప్రదాయ తెలుగు సాహిత్య మూలాల ఆధారంగా మా స్వంత పదాలలో రాయబడ్డాయి.