1
శ్రీ రుక్మిణీశ కేశవ,
నారద సంగీత లోల, నగధర శౌరీ,
ద్వారక నిలయ జనార్ధన,
కారుణ్యముతోడ మమ్ముఁ గావుము కృష్ణా!
భావం: రుక్మిణీదేవికి నాథుడవు, నారదుని సంగీతానికి ఆనందించేవాడవు, గోవర్ధన పర్వతం ఎత్తినవాడవు, ద్వారకలో నివాసం ఉండేవాడవు — ఓ కృష్ణా! దయతో మమ్మల్ని కాపాడు అని భక్తుడు ప్రార్థిస్తున్నాడు.
2
హరియను రెండక్షరములు
హరియించును పాతకముల నంబుజ నాభా,
హరి నీ నామ మహాత్మ్యము
హరిహరి పొగడంగ వశమె హరి శ్రీకృష్ణా!
భావం: 'హరి' అనే రెండు అక్షరాల పేరు పలికినంతనే అన్ని పాపాలు తొలగిపోతాయి. నీ నామం యొక్క గొప్పతనాన్ని పూర్తిగా వర్ణించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు అని కవి కృష్ణుని నామ మహిమను కీర్తిస్తున్నాడు.
3
మడుగున కేగి కాళీయుని
పడగలపై భరతశాస్త్ర పద్ధతి వెలయన్
గడు వేడుకతో నాడిన
అడుగులు నా మదిని దలతు నచ్యుత కృష్ణా!
భావం: యమునా నదిలో కాళీయుడనే సర్పం పడగలపై నాట్యం చేసిన కృష్ణుని పాద లీలలను భక్తుడు తన మనస్సులో నిత్యం స్మరిస్తున్నాడు — ఇది కృష్ణుని బాల్య లీలలలో ప్రసిద్ధమైనది.
4
బృందావనమున బాలుని
రూపమున మురళీనాదమునే వాయించుచు
గోవుల గోపకులందరిని
ఆనందపరచు చుందువయ్యా కృష్ణా!
భావం: బృందావనంలో బాలకృష్ణుడిగా మురళి వాయిస్తూ గోవులను, గోపకులను ఆనందపరిచిన లీలలను ఈ పద్యం వర్ణిస్తుంది — కృష్ణుని వేణుగానం ప్రసిద్ధమైనది.
5
అందరు సురలును దనుజులు
పొందుగ క్షీరాబ్ధి దఱవ పొలుపున నీవు
కూర్మరూపమున మందర
గిరి నెత్తితి వౌర యనుచు మదిని కృష్ణా!
భావం: దేవతలు, రాక్షసులు అందరూ కలిసి పాల సముద్రాన్ని మధించినప్పుడు, కూర్మ (తాబేలు) రూపంలో మందర పర్వతాన్ని మోసిన కృష్ణుని (విష్ణు) లీలను ఈ పద్యం కీర్తిస్తుంది.
6
నీవు దయతో నొసగెడి
తీపి వంటకములు భుజించి నన్ను బ్రోవుమా
నా వంకఁ గనుగొనుమా
వేంకటపతి కృష్ణా నన్నుఁ గావుమా!
భావం: భక్తుడు కృష్ణుని దయతో లభించే ప్రసాదాన్ని తినిపించి తనను రక్షించమని, తన వైపు దృష్టి సారించమని వేడుకుంటున్నాడు — ఇది భక్తుని సరళమైన ప్రార్థన.
7
నక్రగ్రహ సర్వలోక
నాయక కృష్ణా శక్రసుతుని కాచుటకై
చక్రమును చేపట్టి
భీష్ముని జంపఁ జను నీ విక్రమమేమని పొగడుదు కృష్ణా!
భావం: మొసలిని (గ్రాహాన్ని) సంహరించి, అర్జునుని రక్షించడానికి సుదర్శన చక్రాన్ని చేతబూని భీష్ముని ఎదుర్కొనడానికి బయలుదేరిన కృష్ణుని పరాక్రమాన్ని ఈ పద్యంలో కవి కీర్తిస్తున్నాడు.
8
పద్మభవునకును నిగమములు
దెచ్చి యిచ్చితి సుగుణాకర మమ్ముఁ గరుణతో
కాచుము సతము కృష్ణా
నీ దివ్య చరణములే మాకు రక్షణమ్ము!
భావం: బ్రహ్మదేవునికి (పద్మభవునికి) వేదాలను తిరిగి తీసుకొచ్చి ఇచ్చిన కృష్ణుని గుణాన్ని కీర్తిస్తూ, తనను శాశ్వతంగా కాపాడమని భక్తుడు ప్రార్థిస్తున్నాడు.
9
విష్ణుడవనగ విశ్వము
జెఱుపను హరుడవు విశ్వాత్మక నీవె యగుచు
హీనులఁ ద్రుంపను గలియుగము
తుదిని వేడుక కలికివి గానున్న కృష్ణా!
భావం: విష్ణువుగా సృష్టిని పాలించి, శివుడిగా (హరుడిగా) లయం చేస్తూ, కలియుగాంతంలో దుష్టులను సంహరించడానికి కల్కి అవతారంలో వచ్చే కృష్ణుని విశ్వాత్మక స్వరూపాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
10
ఒక రమణి ముద్దులొలుకు
చిలుకను శ్రీరామ యనుచు శ్రీపతి పేరు
బిలిచిన మోక్షము నిచ్చితి
వలరగ మిము దలచు జనులకరుదా కృష్ణా!
భావం: ఒక స్త్రీ తన చిలుకకు 'శ్రీరామ' అని పేరు పెట్టి పిలిచినందుకే మోక్షం ఇచ్చిన కృష్ణుని కరుణను ఈ పద్యం వివరిస్తుంది — నిన్ను స్మరించే భక్తులకు మోక్షం దూరం కాదని భావం.
11
గోపికల వలువలు దాచి
చెట్టుపై గూర్చుండి నవ్వు మోమున నీవు
భక్తుల హృదయము దోచిన
ఆ లీలలు తలచి సంతసిల్లుదు కృష్ణా!
భావం: గోపికల వస్త్రాలను దాచి, చెట్టుపై కూర్చుని నవ్వుతున్న బాలకృష్ణుని ప్రసిద్ధమైన లీలను ఈ పద్యం స్మరిస్తుంది — ఇది భక్తి సాహిత్యంలో ప్రియమైన కథ.
12
వెన్నదొంగ యనుచు నిన్ను
తల్లి కట్టిన త్రాటికి కట్టుబడితి వౌర
భక్తుల ప్రేమకు లోనై
నటనమాడిన నీ లీలలు కృష్ణా!
భావం: వెన్న దొంగతనం చేశాడని యశోద కట్టిన తాటికి కట్టుబడిన కృష్ణుని వినయాన్ని ఈ పద్యం కీర్తిస్తుంది — భగవంతుడు తన భక్తుల ప్రేమకు ఎంత సులభంగా లోబడతాడో చూపే ప్రసిద్ధ కథ.
13
కంసుని కొలువున బాలుడ
వై ప్రవేశించి మల్లయుద్ధమున గెలిచి
దుష్టుని శిక్షించిన నీ
ధీరత్వము తలచి నీకు మ్రొక్కెద కృష్ణా!
భావం: బాల్యంలోనే కంసుని కొలువుకు వెళ్ళి మల్లయుద్ధంలో గెలిచి దుష్టుడైన కంసుని శిక్షించిన కృష్ణుని ధీరత్వాన్ని స్మరిస్తూ భక్తుడు నమస్కరిస్తున్నాడు.
14
పాండవులకు రాయబారిగ
చని కౌరవ సభలో నీతి బోధించి
ధర్మము నిలబెట్టిన
నీ సుగుణముల తలచి మ్రొక్కెద కృష్ణా!
భావం: పాండవుల కోసం రాయబారిగా కౌరవ సభకు వెళ్ళి ధర్మాన్ని, న్యాయాన్ని బోధించిన కృష్ణుని సుగుణాలను ఈ పద్యం కీర్తిస్తుంది — మహాభారత కథలో కృష్ణుని పాత్రకు సంకేతం.
15
అర్జునునకు రణభూమిని
భగవద్గీత బోధించి కర్తవ్యమెఱింగించి
ధర్మయుద్ధము సలిపించిన
నీ వాత్సల్యము తలచి నీకు మ్రొక్కెద కృష్ణా!
భావం: కురుక్షేత్ర యుద్ధభూమిలో అర్జునుడికి భగవద్గీతను బోధించి, అతని కర్తవ్యాన్ని తెలియజేసి ధర్మయుద్ధం చేయించిన కృష్ణుని వాత్సల్యాన్ని ఈ పద్యం స్మరిస్తుంది.
16
సుదాముని పేదరికమును
చూచి కరుణతో నతని మన్నించి
ధనధాన్యముల నిచ్చిన
నీ దయార్ద్ర హృదయము తలచి మ్రొక్కెద కృష్ణా!
భావం: తన బాల్య మిత్రుడైన సుదాముని పేదరికాన్ని చూసి, కరుణతో అతనికి సంపదలను ఇచ్చిన కృష్ణుని దయాహృదయాన్ని ఈ పద్యం కీర్తిస్తుంది — నిజమైన మిత్రత్వానికి ఉదాహరణ.
17
ద్రౌపదిని కౌరవులు
సభలో అవమానించుచుండ ఆర్తితో
మొరపెట్టిన నామము వినగ
చీరలు పెంచిన నీ లీల తలచి మ్రొక్కెద కృష్ణా!
భావం: దుర్యోధనుని సభలో ద్రౌపదిని అవమానించే ప్రయత్నం జరిగినప్పుడు, ఆర్తితో నిన్ను స్మరించిన వెంటనే ఆమె చీరను అనంతంగా పెంచి రక్షించిన లీలను ఈ పద్యం కీర్తిస్తుంది.
18
నరకాసురుని సంహరించి
దేవతల బాధలు తీర్చి సాధుజనులను
రక్షించిన నీ పరాక్రమమును
తలచుచు నీకు నమస్కరించెద కృష్ణా!
భావం: నరకాసురుడనే రాక్షసుని సంహరించి దేవతలను, సాధుజనులను రక్షించిన కృష్ణుని పరాక్రమాన్ని స్మరిస్తూ భక్తుడు నమస్కరిస్తున్నాడు — దీపావళి పండుగకు సంబంధించిన కథ.
19
రుక్మిణిని వివాహమాడి
సత్యభామను పరిణయమొనర్చి సుదతుల
ప్రేమను సదా గౌరవించిన
నీ ధర్మనిరతి తలచి నీకు మ్రొక్కెద కృష్ణా!
భావం: రుక్మిణి, సత్యభామ వంటి భార్యలను వివాహమాడి, వారిని ధర్మంతో, ప్రేమతో గౌరవించిన కృష్ణుని నడవడికను ఈ పద్యం కీర్తిస్తుంది.
20
నీ నామస్మరణ చేయని
జీవితము వ్యర్థమని తెలిసి నిత్యము నిన్ను
స్మరించుచు భక్తి తోడ
నమస్కరించెద కరుణించుమయ్య కృష్ణా!
భావం: కృష్ణుని నామస్మరణ చేయని జీవితం వ్యర్థమని గ్రహించి, నిత్యం భక్తితో నమస్కరిస్తూ కరుణ కోసం ప్రార్థించడంతో ఈ శతకం ముగుస్తుంది — భక్తి యొక్క పరమార్థాన్ని తెలియజేస్తూ.
📚 మూలం: ఈ పద్యాలు మరియు వాటి భావాలు సంప్రదాయ తెలుగు సాహిత్య మూలాల ఆధారంగా మా స్వంత పదాలలో రాయబడ్డాయి.