1
అప్పిచ్చు వాడు, వైద్యుడు,
నెప్పుడు నెడతెగక పారు నేరును, ద్విజుండున్
చొప్పడిన యూరనుండుము,
చొప్పడకున్నట్టి యూరు చొరకుము సుమతీ!
భావం: ఎవరైనా అప్పు ఇచ్చేవారు, మంచి వైద్యుడు, ఎల్లప్పుడూ నీరు ప్రవహించే నది, మరియు బ్రాహ్మణుడు — వీరందరూ ఉన్న ఊళ్ళోనే నివాసం ఉండాలి. ఈ సౌకర్యాలు లేని ఊరిలోకి అడుగు పెట్టకూడదు అని బద్దెన సలహా ఇస్తున్నాడు.
2
తన కోపమె తన శత్రువు
తన శాంతమె తనకు రక్ష, తనకోపమె
తన శత్రువు చేటు చేయును,
తనశాంతమె తనకు రక్ష యగును సుమతీ!
భావం: మనుషుడికి అతని కోపమే అతని పెద్ద శత్రువు. కోపం వల్ల అనర్థాలు జరుగుతాయి. శాంతమే ఎల్లప్పుడూ మనుషుడిని కాపాడుతుంది — అందుకే మనశ్శాంతిని కాపాడుకోవడం అవసరం.
3
అక్కరకు రాని చుట్టము,
మ్రొక్కిన వరమీని వేల్పు, మొనసి దాశరి
యెక్కిన బారని గుర్రము,
గ్రక్కున విడువంగవలయు గదరా సుమతీ!
భావం: అవసరానికి ఉపయోగపడని బంధువు, ఎంత ప్రార్థించినా వరం ఇవ్వని దేవుడు, మరియు యుద్ధ సమయంలో పరుగెత్తలేని గుర్రం — వీటిని వెంటనే విడిచిపెట్టడం మంచిది అని ఈ పద్యం చెప్తుంది.
4
నిక్కమ్మగు మిత్రుని విడనాడిన
చిక్కని వాని జెలిమి చేయుట కంటెను
మక్కువతో నొంటరిగా
నిక్కముగా బ్రతుకవలయు ననగా సుమతీ!
భావం: నిజమైన మంచి మిత్రుడిని విడిచి, నమ్మకం లేనివారితో స్నేహం చేయడం కంటే ఒంటరిగా జీవించడమే మేలు అని ఈ పద్యం బోధిస్తుంది.
5
కష్టే ఫలి కావాలంటే
మ్రుచ్చిల్లుదు మదినమ్మ మది మాఱకయే
నష్టమ్మే నొందిన నేమో
నష్టంబును సైరణ సేయ నగును సుమతీ!
భావం: ఏదైనా ప్రయత్నంలో ఫలితం రాకపోయినా, మనం మన మనస్సును మారకుండా ఉంచుకోవాలి. నష్టం వచ్చినా దాన్ని సహనంతో అంగీకరించడమే తెలివైన మార్గం.
6
నిప్పులు చిమ్ముకు మాటలు,
నెప్పుడు పరనింద చేయ నేరదు సజ్జనుండు,
తప్పులు పరుల నెంచకు,
మెప్పుగ మంచి నడవడిని మెలగు సుమతీ!
భావం: మంచి వ్యక్తి ఎప్పుడూ ఇతరులను నిందించడు, కఠినమైన మాటలు మాట్లాడడు. ఇతరుల తప్పులను వెతకకుండా, మంచి ప్రవర్తనతో జీవించడమే సరైన మార్గం.
7
కొంచెము మంచితనమునను
మంచి బుద్ధులు, మంచి నడత, మంచి గుణములు
ఎంచిన గలిగిన మనుజుడు
ప్రపంచమునందు పూజనీయుడు సుమతీ!
భావం: కొద్దిగా అయినా మంచి బుద్ధి, మంచి ప్రవర్తన, మంచి గుణాలు కలిగిన వ్యక్తి ఈ ప్రపంచంలో గౌరవించబడతాడు, పూజింపబడతాడు.
8
అడిగిన జీతం బియ్యని
మొదలి కరణముల కొలువు సేయుట కంటెను
వడిగల యెడ్లను గట్టుక
మడి దున్నుక బ్రతుకవచ్చు మహిలో సుమతీ!
భావం: న్యాయంగా అడిగిన జీతం ఇవ్వని కఠినమైన యజమాని దగ్గర పని చేయడం కంటే, మంచి వేగంగా పనిచేసే ఎద్దులతో వ్యవసాయం చేసుకుని జీవించడం మేలని ఈ పద్యం చెప్తుంది.
9
కొరగాని కొడుకు పుట్టిన
కొరగామియె కాదు తండ్రి గుణములు చెరచున్,
చెరకు తుద వెన్ను పుట్టిన
చెరకున తీపెల్ల చెరచు సిద్ధము సుమతీ!
భావం: అప్రయోజకుడైన కొడుకు పుడితే అతడే అప్రయోజకుడవటమే కాకుండా తండ్రి సుగుణాలకు కూడా చెడ్డ పేరు తీసుకువస్తాడు. చెరకు చివర వెన్ను మొలిచినపుడు ఆ చెరకు తీపి అంతా చెడిపోతుందని పోలుస్తూ చెప్పిన పద్యం.
10
పరుల కనిష్టము సెప్పకు,
పొరుగిండ్లకు బనులు లేక పోవకుమెపుడున్,
బరు గవిసిన సతి గవయకు,
మెరిగియు బిరుసైన హయము నెక్కకు సుమతీ!
భావం: ఇతరులకు హాని కలిగించే మాటలు చెప్పకూడదు. అనవసరంగా పొరుగు ఇళ్ళకు వెళ్ళకూడదు. వేరొకరి భార్యను కామించకూడదు. మరియు బిరుసుగా ప్రవర్తించే గుర్రాన్ని ఎక్కకూడదు — ఇవన్నీ జీవితంలో తీసుకోవాల్సిన జాగ్రత్తలు.
11
మేడిన్ పండ్లు తినంగా
లేడి సురటిని జూచి లేడి భయపడు రీతి
మోసపు మనుజుల జూచిన
మోసపడకు మది దృఢముగ నుండు సుమతీ!
భావం: మోసం చేసే మనుషుల్ని చూసినప్పుడు మనం జాగ్రత్తగా ఉండాలి, మనస్సును దృఢంగా ఉంచుకుని వారి మాటలకు మోసపోకూడదు.
12
తన యూరనె తన బలమును
తన మది నెరిగిన మిత్రుని, తనకున్ సరిగా
నరయుచు మెలగుచు నుండిన
ధరలో నెవ్వరికి తాను తలవరె సుమతీ!
భావం: తన బలాన్ని తన ఊరిలోనే తెలుసుకోవాలి. తనకు తగిన మిత్రులతో సరిసమానంగా మెలగుతూ జీవించే వ్యక్తికి ఈ ప్రపంచంలో ఎవరి అండ అవసరం లేదు.
13
వేళకు తినిపొమ్మనువాడు
వేళకు మను మనువాని కంటెను మేలు,
వేళకు మంచిని జెప్పెడు
వేళకు తోడుండువాడు వేడుక సుమతీ!
భావం: సరైన సమయంలో ఆహారం ఇచ్చేవారు, సరైన సమయంలో మంచి సలహా ఇచ్చేవారు, మరియు అవసరమైన సమయంలో తోడుగా ఉండే వ్యక్తులే నిజమైన శ్రేయోభిలాషులు.
14
పాపపు బనులకు బోవక
తాపసమున మేలుచేయు ధర్మము సల్పిన
చేపగ నదిలో దిరిగియు
నోపక నిలబడిన బాపమొదవదు సుమతీ!
భావం: పాపకార్యాలకు దూరంగా ఉండి, ధార్మిక మార్గంలో మంచి పనులు చేస్తూ జీవించినవారికి ఎటువంటి పాపం అంటదు.
15
విద్యలేని వాని జన్మము
చదువులేని విద్వాంసుని వాక్కు, మదిలేని
హృదయము, బుద్ధిలేని మనము
ఏ ప్రయోజనమునకు రావు సుమతీ!
భావం: విద్య లేని జీవితం, చదువు లేని పండితుని మాట, దయ లేని హృదయం, బుద్ధి లేని మనస్సు — ఇవన్నీ ఎందుకూ ఉపయోగపడవు.
16
మంచి జనులతో నెప్పుడు
సంగతి సేయుచు మంచి బుద్ధి గనుచు మెలగిన
మంచి యశంబు గలుగును
మంచి బ్రతుకు దానితోనె వచ్చు సుమతీ!
భావం: మంచి వ్యక్తులతో స్నేహం చేస్తూ, మంచి బుద్ధితో జీవించేవారికి మంచి కీర్తి కలుగుతుంది, మంచి జీవితం వారికే వరిస్తుంది.
17
ఆపదల వేళ నెవ్వడు
తోడుగ నిలబడునొ వాడె నిజమైన బంధువు,
మాపటవేళ మాటలాడు
తోడబుట్టినవారు తోడు కారు సుమతీ!
భావం: కష్ట సమయంలో తోడుగా నిలిచేవారే నిజమైన బంధువులు. కేవలం మాటలతో ఆదరించేవారు, రక్త సంబంధీకులైనా, నిజమైన తోడుగా ఉండరు.
18
నిదురించు తరి జాగృతుడై
మెదలెడు బుద్ధిమంతుడు సతము విజయుడౌ,
మదిలో నుండెడు లోభము
వదలించుకొనినవాడు ధనికుడు సుమతీ!
భావం: ఇతరులు నిద్రిస్తున్నప్పుడు మేల్కొని పనిచేసే బుద్ధిమంతుడు ఎల్లప్పుడూ విజయం పొందుతాడు. మనస్సులోని లోభాన్ని వదిలించుకున్న వ్యక్తియే నిజమైన ధనికుడు.
19
ధనమున్న వేళ చుట్టము
లనేకులు వచ్చి చేరియాడుదురు గాని
ధనమే లేనియెడల వా
రనుసరింపరు తొలగిపోవు దరిద్రుని సుమతీ!
భావం: ధనం ఉన్నప్పుడు చుట్టాలు అనేక మంది వచ్చి దగ్గర చేరుతారు. కానీ ధనం పోయినప్పుడు అదే చుట్టాలు దూరమైపోతారు — ఇది లోక నీతి.
20
ఓర్పు గలవాని కెపుడును
దరిద్రముగాని, ఆపదగాని దాపురింపదు,
ఓర్పులేని మనుజుని
కలిమి సంపదలు నిలువబోవు సుమతీ!
భావం: సహనం కలిగిన వ్యక్తికి దారిద్ర్యం గానీ ఆపద గానీ సమీపించదు. సహనం లేని వ్యక్తి దగ్గర సంపద కూడా నిలవదు.
21
మేలు సేయు మనుజునికే
మేలు తిరిగి సేయవలయు, కీడు సేసిన
వానికి మేలు సేయుట
ఘనమైన గుణముగాదె తెలియు సుమతీ!
భావం: మనకు మేలు చేసినవారికి తిరిగి మేలు చేయడం సహజం. కానీ మనకు కీడు చేసినవారికి కూడా మేలు చేయడమే నిజమైన ఉత్తమ గుణం.
22
తొందరపాటున చేసిన
మంచిపనైనను తుదకది మంచిగ నిలువదు,
నెమ్మదిగా తలపోసిన
కార్యములే సఫలమగును గదరా సుమతీ!
భావం: తొందరపాటుతో చేసిన పని, మంచిదైనా సరిగ్గా ఫలించదు. నెమ్మదిగా, ఆలోచించి చేసిన పనులే విజయవంతమవుతాయి.
23
సిరి యున్నచో గర్వంబును
సిరి లేనిచో దైన్యమును మనమున రాకుండ
సిరి స్థిరమని తలచక
నెరి సమభావమ్మె కలిగి యుండు సుమతీ!
భావం: సంపద ఉన్నప్పుడు గర్వం పొందకుండా, సంపద లేనప్పుడు దైన్యం పొందకుండా — ఎల్లప్పుడూ సమభావంతో జీవించడమే తెలివైన మార్గం. సంపద శాశ్వతం కాదని గుర్తుంచుకోవాలి.
24
ఎదిరి బలము నెరిగి మెలగిన
చెడని బ్రతుకు, తన బలిమి తానే మెచ్చుచు
మదమున మెలగెడు వానికి
చెడుగే ప్రాప్తించు తుదకు తెలియు సుమతీ!
భావం: ప్రతిపక్షుని బలాన్ని తెలుసుకుని జాగ్రత్తగా మెలిగేవారికి జీవితం సాఫీగా సాగుతుంది. తన బలాన్నే మెచ్చుకుంటూ గర్వంతో మెలిగేవానికి చివరికి కష్టాలే వస్తాయి.
25
బుద్ధిమంతుడైనవాడు
చెడ్డవారల తోడిదోడు చేయక యున్నన్
వృద్ధిగాంచు సతము, నిజము
నెద్దియు ముప్పు రాదు బ్రతుకులో సుమతీ!
భావం: బుద్ధిమంతుడైన వ్యక్తి చెడ్డవారితో సహవాసం చేయకుండా ఉంటే అతని జీవితం ఎల్లప్పుడూ వృద్ధి చెందుతుంది, ఎటువంటి ఆపద రాదు.
📚 మూలం: ఈ పద్యాలు మరియు వాటి భావాలు సంప్రదాయ తెలుగు సాహిత్య మూలాల ఆధారంగా మా స్వంత పదాలలో రాయబడ్డాయి.