శ్రీముఖుడు నుండి యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి వరకు — గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి విజయాలు, నాసిక్ ప్రశస్తి, గాథా సప్తశతి, అమరావతి కళ. 7 అధ్యాయాలు.
శాతవాహనులు దక్షిణ భారతదేశంలో సుమారు క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం నుండి క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం వరకు పాలించిన ప్రాచీన రాజవంశం. దాదాపు 450 సంవత్సరాలు పాలించారు.
పురాణాలలో వీరిని ఆంధ్రులు లేదా ఆంధ్ర భృత్యులు అని పేర్కొన్నారు. మౌర్య సామ్రాజ్య పతనానంతరం దక్కన్ ప్రాంతంలో అధికారంలోకి వచ్చారు.
రాజధానులు — ప్రతిష్ఠానపురం (నేటి పైఠాన్, మహారాష్ట్ర) మరియు అమరావతి / ధాన్యకటకం (నేటి ఆంధ్రప్రదేశ్).
శాతవాహన వంశ స్థాపకుడు శ్రీముఖుడు (సిముక). పురాణాల ప్రకారం ఆయన కణ్వ వంశాన్ని ఓడించి స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.
ఆయన తర్వాత సోదరుడు కృష్ణుడు (కన్హ) పాలించి రాజ్యాన్ని పశ్చిమ దిశగా విస్తరించారు. నాసిక్ శాసనంలో ఈయన ప్రస్తావన ఉంది.
గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి (పాలన సుమారు క్రీ.శ. 106–130) శాతవాహన వంశంలో అత్యంత గొప్ప పాలకుడు.
ఆయన శక (క్షహరాత) రాజు నహపానుడును ఓడించి, శాతవాహన సామ్రాజ్యాన్ని పునరుద్ధరించారు. నహపానుడి నాణేలను తిరిగి ముద్రించిన ఆధారాలు లభించాయి.
ఆయన తల్లి గౌతమి బాలశ్రీ వేయించిన నాసిక్ ప్రశస్తి శాసనం ఈ వంశ చరిత్రకు అత్యంత ముఖ్యమైన ఆధారం. అందులో గౌతమీపుత్రుడిని — 'శకులు, యవనులు, పహ్లవులను నాశనం చేసినవాడు', 'త్రిసముద్రతోయపీతవాహన' (మూడు సముద్రాల నీరు తాగిన గుర్రాలు కలవాడు) అని వర్ణించారు.
సామ్రాజ్యం ఉత్తరాన మాళ్వా నుండి దక్షిణాన కర్ణాటక వరకు, పశ్చిమాన కొంకణ్ నుండి తూర్పున ఆంధ్ర తీరం వరకు విస్తరించింది.
గౌతమీపుత్రుని కుమారుడు వాసిష్ఠీపుత్ర పులోమావి (సుమారు క్రీ.శ. 130–154) రాజధానిని అమరావతి ప్రాంతానికి మార్చారని భావిస్తారు.
యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి (సుమారు క్రీ.శ. 165–195) — శాతవాహన వంశంలో చివరి ప్రముఖ పాలకుడు. ఆయన నాణేలపై ఓడ (నౌక) చిహ్నం ఉండటం, సముద్ర వాణిజ్యం, నౌకా బలం ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది.
తల్లి పేరును ముందు చేర్చుకోవడం (గౌతమీపుత్ర, వాసిష్ఠీపుత్ర) శాతవాహనుల ప్రత్యేక సంప్రదాయం — ఇది సమాజంలో స్త్రీలకున్న గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది.
శాతవాహనులు వైదిక ధర్మాన్ని అనుసరిస్తూనే, బౌద్ధమతాన్ని కూడా ఉదారంగా పోషించారు. అశ్వమేధ, రాజసూయ యాగాలు నిర్వహించారు.
రాజభాష ప్రాకృతం. శాసనాలన్నీ ప్రాకృతంలో, బ్రాహ్మీ లిపిలో ఉన్నాయి.
హాలుడు (శాతవాహన రాజు) సంకలనం చేసిన 'గాథా సప్తశతి' — 700 ప్రాకృత గాథల సంకలనం. ఇది ప్రాచీన భారత సాహిత్యంలో ఒక అమూల్య రచన. సామాన్య ప్రజల జీవితం, ప్రేమ, ప్రకృతిని చిత్రించే కవితలు ఇందులో ఉన్నాయి.
అమరావతి స్తూపం — శాతవాహన కాలపు అత్యుత్తమ శిల్పకళా నిదర్శనం. దీని శిల్పాలు నేడు చెన్నై, లండన్ మ్యూజియంలలో ఉన్నాయి.
నాగార్జునకొండ, భట్టిప్రోలు, కార్లే, నాసిక్, అజంతా (తొలి గుహలు) — ఈ కాలంలో నిర్మించబడిన లేదా పోషించబడిన ముఖ్య కేంద్రాలు.
రోమన్ సామ్రాజ్యంతో విస్తృత సముద్ర వాణిజ్యం జరిగింది. శాతవాహన ప్రాంతాలలో రోమన్ నాణేలు లభించడం ఇందుకు సాక్ష్యం.
క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం ఆరంభంలో శాతవాహన సామ్రాజ్యం బలహీనపడి, చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది. తర్వాత ఇక్ష్వాకులు, పల్లవులు, వాకాటకులు ఈ ప్రాంతాలలో అధికారంలోకి వచ్చారు.
శాతవాహనులు దక్షిణ భారత చరిత్రలో మొదటి గొప్ప సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించారు. తెలుగు నేల చరిత్రలో వీరి పాలన ఒక స్వర్ణయుగం.
వైదిక ధర్మం, బౌద్ధమతం సహజీవనం; ప్రాకృత సాహిత్యం; అమరావతి కళ; రోమన్ వాణిజ్యం — ఇవన్నీ వారి శాశ్వత వారసత్వం.